आलोचक र नेपाल

गीताका आलोचक पनि यसका पाठक हुन्, र यो खण्डमा तिनको पढाइ अरू तहजस्तै एउटा तह हो — बाहिरबाट आएको आक्रमण होइन। उनीहरू एउटै गुट पनि होइनन्। अम्बेडकर र कोसाम्बी समाजशास्त्रमा मिल्छन् (ब्राह्मण र शासकबीचको सम्झौता टेक्ने पाठ) तर मितिमा बाझिन्छन्: अम्बेडकर यसलाई बौद्ध-उत्तर, गुप्त-पूर्व मान्छन्, कोसाम्बी गुप्तकालीन। अमर्त्य सेन यसलाई नैतिक बहसका रूपमा पढ्छन् र अर्जुनको पक्ष लिन्छन्; बिमलकृष्ण मतिलाल त्यही बहसलाई साँचो धर्मसङ्कट मान्छन् र कसैको पक्ष लिँदैनन्। मेघनाद देसाई मानवीय, बहु-लेखकीय पाठ देख्छन्। र भारतका वैज्ञानिकहरू — साहा, नार्लिकर, नरसिंह — गीतामाथि होइन, 'सबै कुरा वेदमा थियो' भन्ने दाबीमाथि प्रहार गर्छन्। हरेक आलोचनाको प्रकाशित जवाफ छ; तल दुवै पक्षको नाम छ। अन्त्यमा नेपाल: कोमलगीतादेखि स्वयम्भूको गीता मन्दिरसम्म, जति अभिलेख भेटियो, र जति भेटिएन, त्यो पनि।

अम्बेडकरको गीता-निबन्ध "The Philosophic Defence of Counter-Revolution: Krishna and His Gita" Riddles in Hinduism मा छैन; यो Revolution and Counter-Revolution in Ancient India को अधुरो अध्याय हो (BAWS खण्ड ३, १९८७, पृ. ३६५ देखि)। उनको तर्क: 'भगवद्गीता न धर्मको पुस्तक हो, न दर्शनको ग्रन्थ' — यसले दर्शनको प्रयोग जैमिनिको कर्मकाण्डी व्यवस्थाका तीन सिद्धान्त बचाउन गर्छ: युद्ध र हत्या (आत्माको अमरत्वको तर्कले, जसलाई उनी बालसुलभ भन्छन्), जन्मजात गुणमा टेकेको चातुर्वर्ण्य, र वैराग्यपूर्ण कर्मयोगका रूपमा पुनर्वर्णित कर्मकाण्ड। उनको तीखो बुँदा: चार वर्ण तीन गुणमा अडिन सक्दैनन्। गीता, उनका अनुसार, बौद्ध आक्रमणबाट यज्ञ र वर्णलाई बचाउन बुद्धपछि रचियो, र जैमिनिभन्दा 'बढी बलियो' सहयोगी बन्यो, किनभने यसले ती सिद्धान्तलाई दार्शनिक जग दियो। भेटिएको जवाफ (कुनराड एल्स्ट, Swarajya): 'बौद्धविरुद्ध ब्राह्मणवादी प्रतिक्रान्तिको सुसमाचार' भन्नु 'पूरै मान्य छैन', मुख्यतः मितिका कारण र गीताकै सार्वभौमिकताका कारण। विद्वत् जवाफ मतिलालको "Caste, Karma and the Gītā" बाट बन्नुपर्छ, जसको सामग्री यहाँ पढिएको छैन।

४.१३ का दुई पढाइ छन्, र दुवै श्लोककै शब्दमा टेक्छन्। समर्थक पढाइले 'गुणकर्मविभागशः' मा जोड दिन्छ: वर्ण गुण र कर्मअनुसार हो, जन्मअनुसार होइन; र श्लोकको दोस्रो पङ्क्ति — 'म यसको कर्ता भए पनि मलाई अकर्ता र अविनाशी जान' — ले सिर्जनालाई नै निर्लिप्त बनाउँछ। आलोचक पढाइ (कोसाम्बी, अम्बेडकर) ले 'मया सृष्टम्' मा जोड दिन्छ: चार वर्णको व्यवस्थालाई ईश्वरले सिर्जना गरेको भनिएपछि त्यो सामाजिक हो भन्न गाह्रो हुन्छ, र कोसाम्बी यो श्लोकलाई समाजले आकार दिएको मान्छन्। अम्बेडकरको अङ्कगणितीय आपत्ति माथि छ: तीन गुणबाट चार वर्ण निस्कँदैनन्। यो खण्डले कुन पढाइ ठीक हो भन्दैन; दुवै सुविज्ञ विद्वान्‌का हुन् र दुवैले प्रकाशित जवाफ पाएका छन्।

९.३२ मा पनि दुई पढाइ एउटै पङ्क्तिमा बस्छन्। समर्थक पढाइ सार्वभौमिक पहुँचमा टेक्छ: स्त्री, वैश्य र शूद्र — जसलाई वैदिक कर्मकाण्डले बाहिर राख्थ्यो — भक्तिको मार्गबाट परम गतिमा पुग्छन्; कोसाम्बी आफैँ यसलाई मुक्ति सबैका लागि खुला भएको श्लोक भनेर टिप्छन्। आलोचक पढाइ 'पापयोनयः' शब्दमा अडिन्छ: ती तीन वर्गलाई 'पापयोनि' भनिएको छ, र ढोका खोल्दा पनि पाठले उनीहरूको जन्मलाई निम्न भन्यो। शङ्कराचार्यको टिप्पणी, छापिएको पाठमा, ती तीनै वर्गलाई 'पापयोनि' भन्छ; श्रीधर र मधुसूदन भने यो शब्दलाई छुट्टै समूह — अन्त्यज आदि निम्न जन्मका — पढ्छन्। शङ्कराचार्यलाई त्यसरी नै पढ्नुपर्छ कि पर्दैन भन्ने कुरा संस्कृतज्ञहरूबीच बहसमा छ, र यहाँ पनि खण्डले निर्णय गर्दैन। अम्बेडकर र कोसाम्बी दुवैको तर्क यही दुई श्लोकमा टेकेको छ, र समर्थकहरूको जवाफ पनि यही दुई श्लोकमा।

अमर्त्य सेनले गीतालाई दुई विपरीत नैतिक अडानबीचको बहसका रूपमा पढ्छन्: कृष्ण कर्तव्यवादी (deontologist), अर्जुन परिणामप्रति संवेदनशील (consequentialist)। "Consequential Evaluation and Practical Reason" (Journal of Philosophy, २०००) र The Argumentative Indian (२००५) मा उनी लेख्छन् — 'अर्जुनका विपरीत तर्कहरू वास्तवमा पराजित भएका छैनन्', र अर्जुनको 'गहिरो शङ्का' ले कृष्णको कर्तव्य-तर्कभन्दा बढी ध्यान पाउनुपर्थ्यो, जसले इसरवुड र एलियटलाई मोहित पार्‍यो। जवाफहरू: जोशुआ एन्डरसन (Asian Philosophy, २०१२) भन्छन् — कर्तव्यवाद/परिणामवादको खाका नै कालदोषपूर्ण छ, र टीकापरम्पराबाट अर्कै पढाइ दिन्छन्; फ्रिट्जम्यान (२०१५) सेनको बचाउ गर्छन्; जोनार्दन गनेरी नोट गर्छन् — सेन आफूलाई अर्ध-कान्टीय भन्छन् 'तर अरू असहमत छन्'। मतिलालको Moral Dilemmas in the Mahābhārata (१९८९) तेस्रो बाटो हो: भारतीय चिन्तनमा औपचारिक नीतिशास्त्र थोरै छ, तर महाकाव्यले साँचो धर्मसङ्कट खोतल्छन्; अर्जुनको सङ्कट साँचो हो (कुटुम्ब कि क्षत्रिय), उसका शङ्का 'ढिलो' आउँछन्, र कृष्ण न खलनायक हुन्, न सन्त।

मेघनाद देसाईको Who Wrote the Bhagavadgita? A Secular Inquiry into a Sacred Text (२०१४) गीतालाई शताब्दीऔँमा, उनका अनुसार तीन फरक हातले रचिएको मानवीय पाठ मान्छ; यसका केही धारा असमानता र उदासीनतालाई बल दिन्छन्, जसलाई उनी 'विषाक्त' भन्छन् — एक समीक्षकका अनुसार आधा मात्र सोचिएको फैसला। ऐतिहासिक-आलोचनात्मक वाक्य, हरेक खण्डमा नामधारी असहमतसहित: गीता सम्भवतः ई.पू. दोस्रो–पहिलो शताब्दीमा रचियो (शर्मा १९८६, फाउलर २०१२, वान बुइटेनन, डोनिगर २०२४; उपाध्याय ई.पू. पाँचौँ–चौथो शताब्दी भन्छन्, कोसाम्बी गुप्तकाल), महाभारतको भीष्मपर्वभित्र (अध्याय २३–४०), एकभन्दा बढी हातले (बाशम, माइनर, देसाई; वान बुइटेनन एकीकृत रचना मान्छन्), र शङ्कराचार्यको समयसम्म ७०० श्लोकमा स्थिर। नेपाली विद्वान् तिलकबहादुर खत्री (Patan Pragya, २०२२) को निष्कर्ष पनि यही: 'विकासशील पाठ', जसको लेखक र मितिमा विद्वान्‌हरू सहमत छैनन्। '५,००० वर्ष पुरानो' तथ्यका रूपमा कहिल्यै होइन; यो परम्पराको गणना हो, इतिहासकारको होइन।

'सबै कुरा वेदमा थियो' भन्ने दाबीविरुद्ध सबैभन्दा बलिया आवाज भारतकै वैज्ञानिकका हुन्। मेघनाद साहाले १९३९ मा बङ्गालीमा लेखे — 'जीवाश्म बनेका ज्ञानीढोँगीबाहेक' कसैले वेदमा सबै कुरा थियो भन्ने हिम्मत गर्दैन; बीस वर्ष पुराना ग्रन्थ खोज्दा पनि उनले आधुनिक विज्ञानका जरा पाएनन्। जयन्त नार्लिकर (The Scientific Edge, २००३): अनिश्चितता सिद्धान्त वेदान्तमा छ भन्नु 'दुवै विचारमाथि अन्याय' हो — यद्यपि नासदीय सूक्तले ब्रह्माण्डविज्ञानीकै प्रश्न सोध्छ। २०१५ को भारतीय विज्ञान कङ्ग्रेसमा 'वैदिक विमान' को पत्रपछि रोद्दम नरसिंहको Current Science सम्पादकीयले कथा रच्ने र खिसी गर्ने दुवै खेमालाई गलत भन्यो र वास्तविक अभिलेख गन्यो: बौधायन, आर्यभट, ब्रह्मगुप्त, माधव, सुश्रुत। उनको भेद निर्णायक छ: सिद्धान्त (गणनात्मक खगोल, नीलकण्ठको युक्ति) र पुराण फरक विधा हुन्, र गीता पुराण-धर्मतर्फ पर्छ — त्यसैले 'गीताले X जान्दथ्यो' कोटिको त्रुटि हो। त्यो वैमानिक शास्त्रलाई IISc को १९७४ को अध्ययनले 'निश्चित असम्भव' र १९०४ भन्दा पुरानो होइन भनिसकेको थियो; र २०१८ मा 'हकिङले वेद E = mc² भन्दा माथि भने' भन्ने मन्त्रीको दाबी फेसबुक पेजसम्म पछ्याइयो र उनको फाउन्डेसनले अस्वीकार गर्‍यो।

नेपालमा गीताको जीवन देखिन्छ, तर अनलाइन अभिलेख पातलो छ। भेटिएको सबैभन्दा पुरानो मितिसहितको नेपाली रूपान्तर संस्कृताचार्य कोमलनाथ अधिकारी (वि.सं. १९५०–२०२३) को कोमलगीता हो — गीताकै छन्दमा गरिएको छायानुवाद, वि.सं. १९९० (१९३३) मा अनुवाद, वि.सं. २०१८ (१९६१) मा वाराणसीको यशोदा प्रेसबाट प्रकाशित; उनले पछि कालिदास पनि उल्था गरे र नैषधीयचरितका लागि मदन पुरस्कार पाए। यो पहिलो नेपाली अनुवाद हो भन्ने सम्भाव्य छ, तर स्थापित छैन। ईश्वरानन्दको गीता तात्पर्य (संस्कृत, अन्वय, अर्थ र व्याख्या) स्वयम्भूको गीता अध्ययन मण्डलबाट वि.सं. २०५१ मा आयो; गीताप्रेस गोरखपुरको नेपाली संस्करण छ (वि.सं. २०७५ को छपाइ उद्धृत, अनुवादक नखुलेको)। इस्कन नेपाल (१९७७ देखि, बूढानीलकण्ठ) को नेपाली 'यथारूप' चल्तीमा छ; मदनप्रसाद र रमादेवी अर्यालको त्रिभाषी Everest Gita २००२ मा समीक्षित भयो। 'गीता र विज्ञान' शीर्षकको एक मात्र नेपाली पुस्तक डा. बाबुराम ज्ञवाली (बुटवल) को श्रीमद्भगवद्गीताः अध्यात्म, कला र विज्ञान (नवजागृति पुस्तकालय, वि.सं. २०८२) हो — नेपाली विकिपुस्तकको पूर्ण गीता-टीकाका लेखक; यसको सामग्री अझै पढिएको छैन, त्यसैले यहाँ चरित्रचित्रण गरिएको छैन।

नेपालमा गीता जयन्ती मार्गशीर्ष शुक्ल एकादशी — मोक्षदा एकादशी — मा पाठ-पारायण र प्रवचनसहित मनाइन्छ। वि.सं. २०७६ (डिसेम्बर २०१९) को अनलाइनखबरको विवरणअनुसार गीता मन्दिर, स्वयम्भूले श्रीमद्भगवद्गीता वाचन प्रतियोगिता गर्‍यो; जियर शैक्षिक फाउन्डेसनले छैटौँ वर्ष यो दिन मनायो, 'गीता लोप भएका वेदशाखाको बाटो नलागोस्' भनेर; विश्व हिन्दू महासंघले मन्दिरहरूमा पाठ आयोजना गर्‍यो; र नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक समितिका अध्यक्ष प्रा. डा. रामचन्द्र गौतमले दिनको अर्थ बुझाए। स्वयम्भू दुईपटक आउँछ (गीता अध्ययन मण्डल २०५१; गीता मन्दिर २०७६), जसले त्यहाँ निरन्तर गीता-अध्ययनको संस्था भएको सङ्केत गर्छ। २९ नोभेम्बर २०२५ मा वीरगन्जस्थित भारतीय महावाणिज्य दूतावासले इस्कन वीरगन्जसँग मिलेर गीता महोत्सव गर्‍यो। नेपाली विद्वत् आवाज भने उल्लेखनीय रूपमा ऐतिहासिक-आलोचनात्मक छ: त्रिभुवन विश्वविद्यालय, पाटन संयुक्त क्याम्पसका तिलकबहादुर खत्रीले Cognition (२०२१) मा स्वतन्त्रतापछिका भारतीय टीकाकारले गीतालाई राष्ट्रवादी सम्पत्तिका रूपमा प्रस्तुत गरेको र Patan Pragya (२०२२) मा यो 'विकासशील पाठ' भएको तर्क गरे; त्रिचन्द्र क्याम्पसका दमौरुचन्द्र भट्टले T. S. Eliot को लेखनमा हिन्दू दर्शनको प्रतिध्वनि खोजे (TU Journal, २०१८)। यी नाम विवरणका लागि मात्र छन्, समर्थनका लागि होइनन्।

के भेटिएन, इमानदारीसाथ। गीताको पहिलो नेपाली अनुवाद र त्यसको मिति अपुष्ट छ — कोमलगीता सबैभन्दा पुरानो भेटिएको हो, पहिलो भनेर स्थापित होइन; चूडानाथ भट्टराई वा माधवप्रसाद घिमिरेले गीता उल्था गरे कि गरेनन्, पत्ता लागेन। विद्यालय वा विश्वविद्यालयका पाठ्यक्रम (नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालयको वेबसाइटमा गीताको कुनै कार्यक्रम छैन), पशुपति क्षेत्र विकास कोषका कार्यक्रम र रेडियो नेपालका गीता-प्रसारण भेटिएनन्। जाँचिएका तर गीता-कृति नभेटिएका नामहरू: स्वामी प्रपन्नाचार्य, खप्तड बाबा र शिवराज आचार्य कौण्डिन्न्यायन। 'भेटिएन' को अर्थ 'छैन' होइन; खोजी एउटै सत्रको हो।

यो तहबाट के बाँकी रहन्छ? दुई कुरा। पहिलो, आलोचकहरू गीतालाई ध्यानपूर्वक पढ्ने मानिस हुन्, र उनीहरूका बलिया बुँदा श्लोकहरूकै शब्दमा टेक्छन् — ४.१३ को 'मया सृष्टम्', ९.३२ को 'पापयोनयः', ३.१४ को यज्ञ-वर्षा — त्यसैले उनीहरूको पढाइ र समर्थकहरूको पढाइ एउटै पृष्ठमा, एउटै श्लोकमुनि अटाउँछन्; कुन ठीक हो, त्यो निर्णय, १८.६३ को भावनामा, पाठककै हातमा छ। र जहाँ पाठको मिति र लेखकको कुरा आउँछ, इतिहासकारको वाक्यको हरेक खण्डमा एउटा नामधारी असहमत छ। दोस्रो, 'सबै कुरा वेदमा थियो' भन्नेविरुद्ध सबैभन्दा स्पष्ट आवाज साहा, नार्लिकर र नरसिंहका हुन् — भारतीय वैज्ञानिक, जसले आफ्नै परम्पराको वास्तविक अभिलेखलाई त्यही कारणले सम्मान गर्छन्। नेपालमा अभिलेख कोमलगीताको वि.सं. १९९० बाट सुरु हुन्छ र स्वयम्भूमा जीवित देखिन्छ; बाँकी खाली ठाउँ भर्न एउटा फोन र एउटा सूची-खोज पर्याप्त हुन सक्छ।