धर्मसङ्कट: निर्णयको नैतिकता

गीता नियमबाट होइन, एउटा अस्वीकारबाट सुरु हुन्छ। पहिलो अध्यायमा विपक्षी सेनामा गुरु, पितामह, छोरा र आफन्त देखेपछि अर्जुन युद्धविरुद्ध तर्क गर्छन्: आफ्नै मानिस मारेर कुनै कल्याण देख्दिनँ (१.३१); तीनै लोकको राज्यका लागि पनि तिनलाई मार्न चाहन्नँ (१.३५); कुल नष्ट हुँदा कुलधर्म नै हराउँछ (१.४०–४४); बरु निःशस्त्र भएर मारिनु हितकर (१.४६)। अनि धनु छोडेर बस्छन् (१.४७)। २.४–८ मा तर्क अझ गहिरिन्छ: पूजनीय भीष्म र द्रोणमाथि कसरी बाण चलाऊँ, गुरु मार्नुभन्दा भिक्षा खाएर बाँच्नु राम्रो, जित्नु राम्रो कि हार्नु भन्ने नै थाहा छैन, र कुनै राज्यले यो शोक मेटाउँदैन। कृष्णको उत्तरबाट पाठकहरूले उल्टा-उल्टा पाठ निकालेका छन्; कोसाम्बी शङ्कराचार्य, रामानुज, ज्ञानेश्वर, तिलक र गान्धीको नाम लिन्छन्। तिलकले यसमा समाजको हितका लागि हत्यासमेत जायज ठहराउन सक्ने कर्तव्य देखे, गान्धीले भित्री युद्धको रूपक र आफ्नो अहिंसाको स्रोत, र गान्धीका हत्यारा नाथूराम गोडसेले आफ्नो 'धर्म' को आधार। यो तह त्यही धर्मसङ्कट आफैँ पढ्छ।

अमर्त्य सेन यो दृश्यलाई नीतिशास्त्रको बहसका रूपमा पढ्छन्। "Consequential Evaluation and Practical Reason" (Journal of Philosophy, २०००) र The Argumentative Indian (२००५) मा कृष्ण कर्तव्यवादी (deontologist) का आदर्श प्रतिनिधि हुन्: लड्ने कर्तव्य परिणाम जे भए पनि कायम रहन्छ। अर्जुन परिणामप्रति संवेदनशील (consequentialist) हुन्: आफन्त र गुरुको मृत्यु, र पहिलो अध्यायले देखेको कुलनाश। सेनका अनुसार कृष्णको कर्तव्य-तर्कले इसरवुड र एलियटलाई मोहित बनायो, तर अर्जुनको 'गहिरो शङ्का' ले त्योभन्दा बढी ध्यान पाउनुपर्थ्यो। उनी ओपनहाइमरले ११.३२ सम्झेको प्रसङ्गलाई पनि 'अर्जुनको क्षण' का रूपमा पढ्छन्, र The Idea of Justice (२००९) मा यही पढाइ फेरि अघि सार्छन्। संवादबारे उनको फैसला र त्यसले पाएका जवाफ तल छन्।

जवाफहरू एउटै विधाभित्रबाट आउँछन्, र आपसमा पनि मेल खाँदैनन्। जोशुआ एन्डरसन (Asian Philosophy, २०१२) भन्छन्: कर्तव्यवाद र परिणामवादको खाका नै गीताका लागि कालदोषपूर्ण हो; उनी टीकापरम्पराबाट अर्कै पढाइ अघि सार्छन्। जे. एम. फ्रिट्जम्यान (Asian Philosophy, २०१५) सेनको बचाउ गर्छन्: सेन कर्ता-सापेक्ष चिन्तालाई ठाउँ दिने व्यापक परिणामवादी हुन्। जोनार्दन गनेरी कृष्णलाई यसरी पढ्छन्: कर्मको नैतिक प्रेरणा 'अपेक्षित परिणाममा कहिल्यै हुनु हुँदैन'; उनी यो पनि टिप्छन् कि सेन आफूलाई अर्ध-कान्टीय भन्छन्, 'तर अरू असहमत छन्'। बिमलकृष्ण मतिलाल (Moral Dilemmas in the Mahābhārata, १९८९) तेस्रो बाटो लिन्छन्: अर्जुनको सङ्कट साँचो धर्मसङ्कट हो, कुटुम्ब कि क्षत्रियधर्म, जसमा 'उनले मार्नैपर्छ, र मार्नु हुँदैन'; आफन्तको जीवनप्रतिको उनको नैतिक चिन्ता 'धेरै ढिलो' आयो। कर्तव्यबीचको द्वन्द्व कहिल्यै साँचो हुँदैन भन्ने कान्टको विपरीत मतिलाल यस्ता द्वन्द्वलाई वास्तविक मान्छन्, र कृष्णलाई न खलनायक बनाउँछन्, न सन्त।

नीतिशास्त्रको नजरले हेर्दा १८.१४–१५ साझा कारणको नमुना हो। कर्ता पाँच कारणमध्ये एउटा मात्र हो, शरीर, साधन, प्रयास र दैवसँगै; उचित होस् वा विपरीत, कुनै कर्मको एकल लेखक हुँदैन। अर्को श्लोकले निष्कर्ष आफैँ निकाल्छ: यस्तो हुँदा पनि आत्मालाई मात्र कर्ता देख्ने 'दुर्मति' ले यथार्थ देख्दैन (१८.१६)। त्यसैले 'जिम्मेवार को?' भन्ने प्रश्नको उत्तर यहाँ न 'म मात्र' हो, न 'कोही होइन', किनभने कर्ता पाँचभित्रै रहन्छ। यही कारणले यो खण्ड प्रणाली-चिन्तनसम्म र तल आउने कृत्रिम बुद्धि (एआई) र कर्तृत्वका प्रश्नसम्म पुग्ने सजिलो पुल बन्छ। तर भिन्नता पनि सँगै राख्नुपर्छ: गीताको निशाना अहङ्कारले आफूलाई कर्ता ठान्ने भ्रम हो, 'कर्ताहमिति मन्यते' (३.२७); यो आत्माबारेको कुरा हो, कानुनी दायित्वको सिद्धान्त होइन।

१८.६३ कहाँ बस्छ, त्यो महत्त्वपूर्ण छ। दुई श्लोकअघि १८.६१ ले नियतिवादको एउटा कडा बिम्ब दिन्छ: ईश्वर सबै प्राणीको हृदयमा बसेर मायाद्वारा तिनलाई 'यन्त्रमा चढेकाझैँ' घुमाउनुहुन्छ (यन्त्रारूढानि मायया)। उपदेश त्यहीँ टुङ्गिएको भए यो नियतिवाद जस्तो पढिन्थ्यो। तर त्यहीँ टुङ्गिँदैन। पूरै उपदेशपछि १८.६३ त्यसलाई 'गुह्यभन्दा गुह्यतर' ज्ञान भन्छ र विचारका लागि सुन्नेलाई नै फर्काउँछ: पूर्ण रूपमा मनन गरेर जस्तो उचित लाग्छ त्यस्तै गर्ने। सुन्नेले सुनेको कुरा आफैँ तौलेर टुङ्गिने पाठ नियतिको घोषणापत्र होइन। अर्को एउटा श्लोक भने उल्टो दिशामा तान्छ, र इमानदार पृष्ठले दुवै देखाउनुपर्छ: १८.६६, 'सबै धर्मको आश्रय छोडेर मेरो एकल शरण आऊ', विचारभन्दा शरणतर्फ लैजान्छ। टीकाकारहरू यसमा कसरी छुट्टिन्छन्, त्यो 'एउटै श्लोक, छ वटा पढाइ' तहमा छ।

धर्मसङ्कटसँगै गीताले गुणका सूची पनि दिन्छ। सोह्रौँ अध्याय 'दैवी सम्पद्' का छब्बीस गुणबाट सुरु हुन्छ (१६.१–३): निर्भयता र अन्तःकरणको शुद्धिदेखि अहिंसा, सत्य, क्रोधरहितता, प्राणीप्रति दया र लोभरहिततासम्म, अनि क्षमा, द्वेषरहितता र अति अभिमान नहुनुसम्म। तिनको विपरीत 'आत्मनाशतर्फ लैजाने नरकका तीन द्वार' छन्: काम, क्रोध र लोभ (१६.२१)। तेह्रौँ अध्यायको अर्को सूची 'अमानित्व', अर्थात् नम्रताबाट सुरु हुन्छ (१३.७; अर्जुनको प्रश्न गन्ने संस्करणमा १३.८)। तेस्रो खण्ड चरित्रभन्दा उदाहरणबारे हो: 'श्रेष्ठ व्यक्तिले जस्तो आचरण गर्छ, अरूले त्यस्तै पछ्याउँछन्' (३.२१); व्यवस्थापनसम्बन्धी लेखनले यसलाई आदर्श नेतृत्वको सिद्धान्तका रूपमा पढ्छ। आलोचकहरू यहाँ तनाव पनि देखाउँछन्: कोसाम्बीका अनुसार कृष्ण अहिंसाको प्रशंसा पनि गर्छन् र युद्धको आग्रह पनि; र युद्धभूमिमा बोलिएको पाठको १६.२ को सूचीमा अहिंसा साँच्चै छ।

अर्जुनलाई बुझ्ने सबैभन्दा उपयोगी आधुनिक दृष्टिकोण सैनिकहरूको मनोविज्ञानबाट आउँछ। सन् २००९ मा लिट्ज र सहकर्मीहरूले युद्धबाट फर्केका सैनिकबारे Clinical Psychology Review मा 'नैतिक आघात' (moral injury) को परिभाषा दिए: गहिरा नैतिक विश्वास र अपेक्षा नाघ्ने कर्म 'गर्नु, रोक्न नसक्नु वा साक्षी बस्नु' पछि आउन सक्ने दीर्घकालीन क्षति, जुन भावनात्मक, मनोवैज्ञानिक, व्यवहारगत, आध्यात्मिक र सामाजिक हुन्छ। पहिलो अध्यायमा अर्जुनको भाषण त्यही आकारको छ, तर कर्मभन्दा पहिल्यै: उनी आफन्त र गुरुविरुद्ध आफ्नै नैतिक अपेक्षा नाघ्ने कर्म गर्नुपर्ने देख्छन्, र पाप, नरक र नष्ट कुलको कुरा गर्छन् (१.३६, १.४४–४५), जुन यो नमुनाले जोड दिने आध्यात्मिक र सामाजिक आयाम हुन्। यसरी पढ्दा उनको अवस्था कर्मअघि नै देखिएको नैतिक आघात (anticipatory moral injury) हो। यो हेर्ने एउटा दृष्टिकोण हो, निदान होइन: लिट्ज कर्मपछिका सैनिकको वर्णन गर्छन्, अर्जुन कर्मअघि बोल्छन्, र यो मेल एउटा व्याख्या हो, लिट्जको निष्कर्ष होइन। बर्मिङ्घम विश्वविद्यालयको एउटा अप्रकाशित शोधप्रबन्ध (मोर्टन) ले पनि यही साहित्य गीतामा लागू गर्छ।

भारतका सशस्त्र बलले अर्जुनकै प्रश्न उठाएका छन्। हिन्दुस्तान टाइम्सको २००८ को समाचारअनुसार शिमलास्थित आर्मी ट्रेनिङ कमान्डले तयार पारेको भारतीय सेनाको सम्मान-संहिताले भीष्मले पाण्डवलाई दिएको सल्लाहसँगै गीता उद्धृत गर्दै सेनाले त्यो नैतिक परम्पराबाट प्रेरणा लिन्छ भन्यो, जसले 'दुष्टविरुद्ध हतियार उठाउनुलाई धर्मसम्मत' मान्थ्यो। अक्टोबर २०२२ मा सिकन्दराबादको कलेज अफ डिफेन्स म्यानेजमेन्टको एउटा अध्ययनले सैनिक तालिममा कौटिल्यको अर्थशास्त्र र गीताका शिक्षा थप्न सिफारिस गरेको खबर आयो। २५ मार्च २०२६ मा लेफ्टिनेन्ट जनरल नीरज वार्ष्णेयले त्यहीँ 'वरिष्ठ रक्षा अधिकृतका लागि गीताको सान्दर्भिकता' विषयमा व्याख्यान दिए। अवकाशप्राप्त मेजर जनरल ए. पी. सिंहले धर्म र व्यावसायिक शिक्षाबीचको रेखा धमिलो पार्नु 'गलत ठाउँमा मात्र होइन, खतरनाक' भने; नाम नखुलाएका अरू पूर्वसैनिकले यसलाई 'गहिरो समस्याजनक' भने; समर्थकहरूले युद्धको नेतृत्व 'प्राविधिक मात्र होइन, नैतिक र मनोवैज्ञानिक पनि' हुने जवाफ दिए। यो पृष्ठ विवाद देखाउँछ, टुङ्ग्याउँदैन।

व्यवस्थापन विद्यालयमा गीता एउटा चलनका रूपमा आयो। BusinessWeek को "Karma Capitalism" (३० अक्टोबर २००६) ले व्यवस्थापन जगत्‌मा प्रचलित प्राचीन ग्रन्थका रूपमा The Art of War को ठाउँ अझ अन्तर्मुखी गीताले लिएको खबर दियो। IIM अहमदाबादले २०२१ मा कार्यकारीहरूका लागि गीता-पाठ्यक्रम थाल्यो; संस्थाकै सूचनाअनुसार गीताले व्यवसायका समकालीन अवधारणा, द्वन्द्व, धर्मसङ्कट र विकल्पबीचको सन्तुलन खोतल्ने 'धेरै बाटा' दिन्छ। मुल्ला र कृष्णनले दुई भारतीय कम्पनीका ४५९ उत्तरदातामा 'कर्मयोग' नापे र त्यसलाई नैतिक संवेदनशीलता, प्रेरणा र चरित्रसँग जोडे; तर यो एकै समयमा सङ्कलित, उत्तरदाता आफैँले भरेको तथ्याङ्क हो। भेटिएको आलोचना पातलो छ: The Statesman को एउटा स्तम्भ यो विधालाई 'सजिलो बनाइएको व्यवस्थापन' (management-made-easy) भन्छ, र एस. के. चक्रवर्तीको विरासतबारेको २०२२ को एउटा ग्रन्थको परिचय आजको व्यापारको 'भौतिकवादी मूल्य-अभिमुखता' लाई 'कुनै पनि साँचो आध्यात्मिकता' सँग मिलाउन कठिन भन्छ। चिकित्सामा प्रयोग अझ शान्त छ: कालरा र सहकर्मी (२०१७) थकान (burnout) भोगिरहेका चिकित्सकका लागि ज्ञान, समता र भावनात्मक सन्तुलन निकाल्छन्, र सिम्हा (२०२३) चिकित्सकीय नैतिकतामा अमानित्वको तर्क गर्छन्।

सफ्टवेयरले पुरानो प्रश्नलाई व्यावहारिक बनाइदिएको छ। सन् २०२३ को सुरुमा भारतमा GitaGPT जस्ता कम्तीमा पाँच गीता-च्याटबट आए। Rest of World (९ मे २०२३) ले तीमध्ये तीनले 'आफ्नो धर्म वा कर्तव्य हो भने अर्कोलाई मार्नु स्वीकार्य छ' भनेको, केही उत्तरमा जातिवाद र स्त्रीद्वेष रोक्ने फिल्टर नभएको, र केहीले दिनमा ५०,००० सम्म प्रश्नको उत्तर दिइरहेको पत्ता लगायो। एउटा बटका निर्माता सुकुरु साई विनीतको भनाइ थियो: 'नैतिकता औजारमा हुँदैन'; विक्सित गौरले मानिसहरूले 'यो अनियमित तथ्याङ्कीय उत्पादनलाई ब्रह्मवाक्य ठान्न सक्छन्' भन्ने डर देखाए। फैसल होक (Fast Company, २०२५) अर्जुनको अस्वीकारको प्रयासबाट पाठ निकाल्छन्: एआई नअपनाउने छनोट पनि 'आफैँमा दूरगामी असर भएको महत्त्वपूर्ण कर्म हो'। नेपालमा शिवराज अधिकारी, हीरालाल श्रेष्ठ र दशरथ न्यौपाने (NPRC Journal, २०२६) ले धर्म-वक्तव्य, निष्काम विकास-प्रोटोकल र गुण-प्रभाव मूल्याङ्कनसहितको 'सात्त्विक एआई' ढाँचा प्रस्ताव गरे, श्लोक उद्धृत नगरी। शास्त्र देखाउने जुनसुकै सफ्टवेयरका लागि, RealNepal समेत, पाठ यही हो: लेबलसहितका पढाइको पृष्ठ, देववाणी होइन।

यो तहबाट के बाँकी रहन्छ? तीन कुरा, जसलाई गीताको धर्मशास्त्र मान्ने र नमान्ने दुवैले जाँच्न सक्छन्। पहिलो, यति पूर्ण रूपमा राखिएको धर्मसङ्कट कि सेनको पढाइमा अर्जुनका तर्क 'वास्तवमा पराजित' हुँदैनन्, र मतिलालको पढाइमा दुवै कर्तव्य साँचा हुन्। दोस्रो, कर्मको यस्तो नमुना जहाँ उचित होस् वा विपरीत, हरेक कर्मका पाँच कारण छन् र एकल लेखक छैन (१८.१४–१६)। तेस्रो, पूरै उपदेशपछि निर्णय कर्म गर्नेकै हातमा फर्काउने अन्त्य (१८.६३)। यिनकै वरिपरि सेना, व्यवस्थापन विद्यालय, अस्पताल र सफ्टवेयरले संहिता, पाठ्यक्रम र ढाँचा बनाएका छन्, र हरेक प्रयोगका आलोचक छन्, जसको नाम माथि छ। अर्जुनको छनोटको कुन पढाइ ठीक हो, पाठले टुङ्ग्याउँदैन, र यो पृष्ठले पनि टुङ्ग्याउँदैन; यसले पढाइहरूलाई तिनका लेखक र मितिसहित छेउछेउमा राख्छ। तिनलाई तौलने काम, १८.६३ ले जस्तै, पढ्नेकै हातमा छोडिन्छ।