पदार्थ, क्षेत्र र साक्षी
२.१६ को "सत्" ऊर्जा होइन; "क्षेत्र" खेत हो, क्वान्टम फिल्ड होइन; साक्षी हेर्छ, छुँदैन। एउटा साँचो कुरा: मन पनि प्रकृति हो (७.४)।
"गीताको २.१६ ऊर्जा संरक्षणको नियम हो", "तेह्रौँ अध्यायको क्षेत्र क्वान्टम फिल्ड हो", "साक्षी नै क्वान्टम पर्यवेक्षक हो" — गीता र भौतिकशास्त्रका कुरामा यी तीन तुलना सबैभन्दा धेरै सुनिन्छन्। तीनैलाई यहाँ एउटै कसीमा जाँचिन्छ: श्लोकले के भन्छ, टीकाकारहरूले के पढे, विज्ञानले के भन्छ, र कति मिल्छ। निर्णय अगाडि नै भनौँ: २.१६ को सत् आत्मा हो, परिमाण होइन; क्षेत्र किसानको खेत हो, फ्याराडेको वा क्वान्टम सिद्धान्तको फिल्ड होइन; साक्षी हेर्छ र छुँदैन, नाप्नेले छोएरै नाप्छ। तर एउटा कुरा साँच्चै रोचक छ, र त्यो ७.४ मा छ: गीताले मन, बुद्धि र अहङ्कारलाई प्रकृतिभित्र राख्छ, आत्मालाई बाहिर। ऊर्जा संरक्षणको इमानदार पुरानो नातेदार पनि छ — गीतामा होइन, साङ्ख्यमा। यो तहले ती सबैलाई सँगै राख्छ।
नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः । उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥
॥ २.१६ ॥असत्को स्थायी अस्तित्व हुँदैन र सत्को अभाव हुँदैन। तत्त्वदर्शीहरूले यी दुवैको सत्यस्वरूप देखेका छन्।
"ऊर्जा" सँग सबैभन्दा धेरै जोडिने श्लोक — टीकाकारहरूका लागि आत्माबारेको श्लोक।
- श्लोकले भन्छ
- असत्को भाव हुँदैन र सत्को अभाव हुँदैन, तत्त्वदर्शीहरूले यी दुवैको अन्त देखेका छन् — नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः। शङ्कराचार्यका लागि सत् अपरिवर्तनशील आत्मा हो र असत् बदलिरहने देखावट; स्वरूपानन्दको टिप्पणी (१९०९) भन्छ, जे कुनै अवधिसम्म उस्तै रहँदैन त्यो असत् हो, र परिवर्तन हेर्ने, आफैँ नबदलिने चेतना — आत्मा — सत् हो। रामानुजका लागि असत् नाशवान् शरीर र सत् अविनाशी आत्मा। चिन्मयानन्द (The Holy Geeta) सत् लाई "भूत, वर्तमान र भविष्य — सबै कालमा उस्तै रहने" भनेर परिभाषित गर्छन्, र वेदान्तले यी दुईलाई "अत्यन्त वैज्ञानिक" ढङ्गले छुट्याउँछ भने पनि भौतिकशास्त्र वा ऊर्जाको नाम लिँदैनन्। कुनै टीकाकारले सत् लाई परिमाण पढ्दैनन्।
- विज्ञानले भन्छ
- संरक्षण-नियम एउटा इतिहास हो: ल्याभोजिएले द्रव्यमान संरक्षण लोकप्रिय बनाए (१७८९), मायरले तापको यान्त्रिक समतुल्यता भने (१८४२), जुलले नापे (१८४३), हेल्महोल्ट्जको Über die Erhaltung der Kraft (१८४७) ले सर्वस्वीकृति पायो, र नोएथरको प्रमेय (१९१८) ले देखायो — नियमहरू समयको सराइमा सममित भएकै कारण ऊर्जा संरक्षित हुन्छ। E = mc² पछि द्रव्यमान संरक्षण शास्त्रीय सीमामा मात्र टिक्छ। र विस्तारित ब्रह्माण्डमा (सामान्य सापेक्षता, FLRW) विश्वव्यापी ऊर्जा संरक्षण राम्ररी परिभाषित नै छैन: फोटोन रातोतिर सर्छन्।
- कति मिल्छ
- शब्द मात्र। संरक्षणले भन्छ — द्रव्य र ऊर्जा रूप बदल्दा एउटा नापिने परिमाण उस्तै रहन्छ। २.१६ ले भन्छ — परिमाण नै नभएको एउटा विषयी (subject) कहिल्यै बदलिँदैन, र बदलिने चीजहरू अन्ततः सत् होइनन्। ऊर्जा ठ्याक्कै त्यही बदलिरहने, फैलिएको, नापिने चीज हो जसलाई श्लोकले असत् भन्छ। संरक्षणको इमानदार पुरानो नातेदार यो श्लोक होइन, साङ्ख्यको सत्कार्यवाद हो (तल)।
आत्मालाई ऊर्जा मान्नु भनेको आत्मालाई भौतिक परिमाण बनाउनु हो, जसलाई हरेक टीकाकारले अस्वीकार गर्छन्। रामानुज आफैँ यो श्लोकले सत्कार्यवाद सिकाउँछ भन्ने पढाइ अस्वीकार गर्छन्: यहाँ त्यो सिद्धान्तको प्रसङ्ग नै छैन, किनभने अर्जुनलाई चाहिएको नाशवान् शरीर र अविनाशी आत्माको विवेक हो। कुनै शास्त्रीय वा आरम्भिक-आधुनिक टीकाकारले यो तुलना गरेको भेटिँदैन।
संरक्षणको इमानदार पुरानो नातेदार साङ्ख्यको सत्कार्यवाद हो। साङ्ख्यकारिका ९ पाँच तर्क दिन्छ: असत् बनाउन सकिँदैन; निश्चित उपादान चाहिन्छ; नत्र जे पनि जेबाट पनि निस्कन्थ्यो; सक्षम कारणले सक्ने कुरा मात्र गर्छ; र कार्य कारणकै स्वभावको हुन्छ — त्यसैले कार्य उत्पत्तिअघि नै सत् छ। उत्पत्ति प्रकट हुनु हो (आविर्भाव), नाश कारणमा लुक्नु (तिरोभाव)। गीतामा यसको सबैभन्दा स्पष्ट प्रतिध्वनि २.२८ हो: प्राणी आदिमा अव्यक्त, बीचमा व्यक्त, अन्त्यमा फेरि अव्यक्त। यो कारणको तत्त्वमीमांसा हो, भौतिकशास्त्र होइन — तर "नयाँ केही बन्दैन, कार्य टिकिरहने कारणको रूपान्तर हो" भन्ने विचार साँच्चै संरक्षणको नातेदार हो। तुलनाको आफ्नै इतिहास छ: विवेकानन्दले "The Cosmos: The Macrocosm" व्याख्यान (१८९६) मा ऊर्जा संरक्षणबाट हरेक कल्पको आदिमा बुद्धि निहित हुन्छ भन्ने तर्क गरे, २.१६ नउद्धृत गरी; प्रभुपादले १९७२ मा त्यो तुलना २.२८ कै तात्पर्यमा राखे; त्यहाँबाट स्कुलका निबन्ध र अखबारी स्तम्भसम्म पुग्दा आत्मा नै ऊर्जा बन्यो।
“The law of conservation of energy remains, but in course of time things are manifested and unmanifested.”"ऊर्जा संरक्षणको नियम रहिरहन्छ, तर समयक्रममा चीजहरू व्यक्त र अव्यक्त हुन्छन्।" — २.२८ को तात्पर्यमा, आत्माको नित्यताको उपमाका रूपमा; उनी श्लोकको "अव्यक्त" लाई भौतिक रूपमा पढ्छन्, सृष्टिअघि र पछिका भौतिक तत्त्व।
Bhagavad-gītā As It Is (१९७२), २.२८ को तात्पर्यउनले यो उपमा २.१६ मा होइन, २.२८ मा राखे — जहाँ सत्कार्यवादको प्रतिध्वनि छ। उनका १९७३ का व्याख्यानहरू "ऊर्जा नष्ट हुँदैन, त्यसैले जीवन पनि नष्ट हुँदैन" भन्ने तर्क चलाउँछन्।
भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च । अहङ्कार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा ॥
॥ ७.४ ॥पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु, आकाश, मन, बुद्धि र अहंकार—यी आठ प्रकारले विभाजित मेरो प्रकृति हुन्।
आठ तहको प्रकृति — पाँच भूत, र मन, बुद्धि, अहङ्कार पनि प्रकृति नै।
७.४ ले कृष्णको "अपरा" प्रकृतिलाई आठ भागमा बाँड्छ: भूमि, जल, अग्नि, वायु, आकाश, मन, बुद्धि र अहङ्कार; ७.५ ले "परा" प्रकृति भन्छ — जीवभूत, जसले जगत् धान्छ। १३.५–६ ले क्षेत्रको सूची स्वरूपानन्दका अनुसार साङ्ख्यका चौबीस तत्त्वसम्म फैलाउँछ, र इच्छा, द्वेष, सुख, दुःखलाई क्षेत्रकै विकार भन्छ। यी पाँच भूत रसायनशास्त्रका तत्त्व होइनन्; तिनको परिभाषा इन्द्रियबाट हुन्छ: आकाश शब्दको वाहक, वायुले स्पर्श थप्छ, अग्निले रूप, जलले रस, पृथ्वीले गन्ध। स्वरूपानन्दले १९०९ मै लेखे — "हिन्दू भूतहरू आधुनिक ईथर, हावा, प्रकाश, पानी र माटोसँग मेल खाँदैनन्।" "पृथ्वी = ठोस, जल = तरल, अग्नि = ग्यास" भन्ने पढाइ आधुनिक हो, अरविन्द-आश्रमका नलिनीकान्त गुप्तको, जसले आफैँ "समानता, तर भिन्नता पनि" भने। विचारको तहमा एउटा सादृश्य भने साँचो छ: मन, बुद्धि र अहङ्कार प्रकृतिभित्र जड उपकरणका रूपमा राखिएका छन् — मानसिक कार्यबारेको एक प्राक्-प्रकृतिवाद — जबकि चेतना (पुरुष, क्षेत्रज्ञ) छुट्टै तत्त्व रहन्छ। गीता चेतना र प्रकृतिको द्वैत हो, र यहाँ "प्रकृति" आधुनिक "पदार्थ" भन्दा धेरै फराकिलो छ।
उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः । परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः ॥
॥ १३.२३ ॥ · ७०० श्लोकको गन्तीमा १३.२२यस शरीरमा साक्षी, अनुमन्ता, भर्ता, भोक्ता, महेश्वर र परमात्मा भनिने पर पुरुष पनि छ।
उपद्रष्टा र अनुमन्ता — हेर्ने र अनुमति दिने, गर्ने होइन।
- श्लोकले भन्छ
- १३.१–२ ले यो शरीरलाई क्षेत्र र त्यसलाई जान्नेलाई क्षेत्रज्ञ भन्छ, र कृष्ण थप्छन् — सबै क्षेत्रका क्षेत्रज्ञ मलाई जान। १३.२२ ले यस देहभित्रको परम पुरुषलाई उपद्रष्टा (नजिकैबाट हेर्ने), अनुमन्ता (अनुमति दिने), भर्ता, भोक्ता, महेश्वर र परमात्मा भन्छ। स्वरूपानन्दको टिप्पणी (शङ्कराचार्यपछि): आत्मा "शरीर, मन वा बुद्धिका क्रियामा भाग लिँदैन, तर तिनमा संलग्न देखिन्छ"; हेर्नेका रूपमा प्रकृतिका क्रियामा बाधा पनि दिँदैन। उपद्रष्टाका लागि शङ्कराचार्यको उपमा यज्ञको छेउमा, आफू नलागी, अरूको कर्म हेर्ने यज्ञविद् ऋत्विक् (ब्रह्मा) हो; 'क्षेत्र' का उहाँका चार व्युत्पत्तिमध्ये एउटा खेतीको हो — खेतमा झैँ शरीरमा कर्मका फल फल्छन् — र मधुसूदनले किसानको उपमा पूरै खोलेका छन्।
- विज्ञानले भन्छ
- क्वान्टम यान्त्रिकीमा नाप (measurement) एउटा भौतिक अन्तर्क्रिया हो: श्रोडिङ्गर समीकरणको रेखीय विकासले प्रणाली, उपकरण र वातावरणलाई गाँसिएको (entangled) अवस्थामा छोड्छ, निश्चित "सूचक" अवस्थामा होइन। डिकोहेरेन्स (जुरेक २००३) ले वातावरणसँगको अन्तर्क्रियाबाट हस्तक्षेप (interference) किन हराउँछ र स्थूल वस्तु किन स्थिर अर्ध-शास्त्रीय अवस्थामा टिक्छन् भन्ने बताउँछ; तर एउटा परिणाम वास्तविक किन बन्छ भन्ने प्रश्न अनुत्तरित छ — स्ट्यानफोर्ड विश्वकोश यसलाई समाधान मान्दैन, र श्लोसहाउअरको समीक्षा भन्छ, यस प्रश्नमा डिकोहेरेन्सको अर्थ "ठूलो विवादको विषय रहिरहेको छ"। "चेतनाले तरङ्ग-फलन खसाल्छ" (लन्डन–बाउर १९३९, विग्नर १९६१) अल्पमतको प्रस्ताव हो, प्रायोगिक समर्थनबिनाको, जसलाई विग्नर आफैँले १९८० को दशकमा छोडे।
- कति मिल्छ
- "पर्यवेक्षक" शब्दका लागि शब्द मात्र: गीताको साक्षी नगर्नुकै लागि प्रशंसित छ, क्वान्टम पर्यवेक्षकको भूमिका नै प्रणालीलाई हल्लाउनु हो। विषयीलाई वस्तु बनाउन नसकिने कुरामा दर्शनको तहमा वास्तविक — श्रोडिङ्गरको Mind and Matter (१९५८) को बिन्दु: "हाम्रो संवेदनशील, ज्ञाता अहम् वैज्ञानिक विश्व-चित्रभित्र कतै भेटिँदैन", किनभने त्यो आफैँ त्यो चित्र हो। त्यो बिन्दु शङ्कराचार्यको पनि हो — जान्ने आफ्नै ज्ञानको वस्तु हुन सक्दैन। तर श्रोडिङ्गरले यो क्वान्टम यान्त्रिकीबाट होइन, वेदान्तबाट लिए, र भौतिकशास्त्रबाट अलग राखे।
साक्षीको मूल्य नै नगर्नुमा छ; नाप्नेले छोएरै नाप्छ — दुई धारणा विपरीत दिशामा छन्। र क्षेत्र किसानको खेत हो: शब्दको फ्याराडे–म्याक्सवेलको फिल्ड वा क्वान्टम फिल्डसँग कुनै नाता छैन। चेतनाले परिणाम बनाउँछ भन्ने विचार भौतिकशास्त्रको मूलधारमा छैन।
१३.१६ भन्छ — ज्ञेय अविभक्त छ, तर प्राणीहरूमा विभक्तजस्तो बसेको छ; ६.२९–३० मा योगी सबै प्राणीमा आत्मा र आत्मामा सबै प्राणी देख्छ। यहाँ शङ्कराचार्यको उपमा आकाश हो: ज्ञेय आकाशझैँ हरेक देहमा एउटै छ, बाँडिएजस्तो मात्र देखिन्छ; घडाभित्र घेरिएको आकाशको उपमा उहाँ १५.७ को टिप्पणीमा दिनुहुन्छ। यी श्लोक क्वान्टम गाँसिनु (entanglement) र बोमको "अविभाजित पूर्णता" (१९८०) सँग जोडिन्छन्। तथ्य यति हो: बेल (१९६४) ले देखाए, स्थानीय लुकेका चरका सिद्धान्तले मान्नुपर्ने एउटा असमानता क्वान्टम यान्त्रिकीले तोड्छ; आस्पे (१९८२) देखिका प्रयोगले त्यो तोडाइ देखाए, र २०२२ को नोबेल पुरस्कार आस्पे, क्लाउजर र जाइलिङ्गरलाई त्यसैका लागि दिइयो। तर गाँसिनु निश्चित भौतिक अवस्थाहरूबीचको सम्बन्ध हो, डिकोहेरेन्सले बिगार्छ, र नो-कम्युनिकेसन प्रमेयअनुसार यसले कुनै सन्देश बोक्दैन — मनबारे त केही भन्दैन। कति मिल्छ? प्रकृति मूलतः अलग-अलग टुक्राको थुप्रो होइन भन्ने एउटै विचारका लागि वास्तविक तर साँघुरो; ६.२९–३० को पढाइका रूपमा शिथिल, किनभने त्यो ध्यानको अवस्था हो, भौतिक तथ्य होइन; "गाँसिनुले सबै एउटै चेतना हो भन्ने देखाउँछ" का लागि शब्द मात्र। बोम आफ्नै व्याख्याका रूपमा लेबल गरिए मात्र उचित उदाहरण हुन्।
१३.१२ ले ज्ञेय परम ब्रह्मलाई "न सत् भनिन्छ, न असत्" (न सत् तन् नासद् उच्यते) भन्छ। शङ्कराचार्यको तर्क: शब्दले जाति, क्रिया, गुण वा सम्बन्धमार्फत अर्थ बुझाउँछ, ब्रह्ममा यीमध्ये कुनै छैन, त्यसैले दुवै शब्द लाग्दैनन्; त्यसो भए ब्रह्म शून्य हो कि भन्ने शङ्का हटाउन उहाँ १३.१३ ("सबैतिर हात-खुट्टा") तिर जानुहुन्छ। यो वाक्यको वंश गीताभन्दा पुरानो छ: ऋग्वेद १०.१२९ को नासदीय सूक्त "त्यति बेला न असत् थियो, न सत्" (नासद् आसीन् नो सद् आसीत् तदानीम्) बाट सुरु हुन्छ र "को जान्दछ, को यहाँ भन्न सक्छ?" मा टुङ्गिन्छ। वैदिक सूक्तबाट उपनिषद् हुँदै १३.१२ सम्मको यो धागो यस पूरै खण्डको सबैभन्दा बलियो विशुद्ध पाठगत वंश हो। यसैलाई बोरको पूरकता (complementarity, १९२८) सँग पनि जोड्ने गरिन्छ — तरङ्ग र कण दुवै चित्र चाहिन्छन्, एकैसाथ लाग्दैनन्। मिल्ने कुरा मनोवृत्ति मात्र हो: दुवैले यथार्थलाई एउटै परिचित कोटीमा कोच्न अस्वीकार गर्छन्। सामग्रीमा शब्द मात्र — पूरकता प्रयोगको व्यवस्थाबारेको सटीक कथन हो र ठ्याक्कै पूर्वानुमान दिन्छ; १३.१२ भाषाको सीमा हो, सूत्र होइन।
आकाश ७.४ को पाँचौँ भूत हो। वैशेषिकमा आकाश "एउटै, नित्य, सर्वव्यापी, अदृश्य" द्रव्य हो जसको गुण शब्द हो; साङ्ख्यले पनि महाभूतमा गन्छ, शब्द नै जसको लक्षण। यसलाई भौतिकशास्त्रसँग जोड्ने काम उन्नाइसौँ शताब्दीमा, त्यही शताब्दीको भौतिकशास्त्रसँग भयो: विवेकानन्दले फेब्रुअरी १८९६ मा न्युयोर्कमा टेस्लालाई प्राण र आकाशको कुरा सुनाए, टेस्ला "मुग्ध" भए र बल र पदार्थ स्थितिज ऊर्जामा घट्छन् भनेर गणितले देखाउने आशा राखे — देखाइ कहिल्यै आएन; टेस्लाको १९०७ को निबन्धले आकाश शब्द "प्रकाशवाही ईथर" का अर्थमा लियो। त्यो ईथर आफ्नै दशकको हो: माइकलसन–मोर्ले (१८८७) ले अपेक्षित ०.४ को ठाउँमा करिब ०.०१ फ्रिन्ज-सराइ मात्र पाए, र आइन्स्टाइन (१९०५) ले विश्वव्यापी विश्राम-फ्रेमलाई अनावश्यक बनाए। आजको "सर्वव्यापी माध्यम" क्वान्टम फिल्डहरू हुन्, जसको शून्य-अवस्था (vacuum) को कुनै विश्राम-फ्रेम छैन र जसका गुण इन्द्रियका गुण होइनन्; त्यसमा शब्दको कुनै आधार छैन। आकाश शब्दले परिभाषित छ, ईथर प्रकाशले; ईथरलाई प्रयोगले हटायो, आकाशलाई कसैले हटाएन, किनभने त्यो कहिल्यै अनुभवजन्य दाबी थिएन। आकाश = ईथर = क्वान्टम शून्य: शब्द मात्र।
- आत्मा = ऊर्जा · बरु: २.१६ को सत् आत्मा हो, परिमाण होइन; ऊर्जा बदलिने, नापिने चीज हो — श्लोकको असत्। हरेक टीकाकारले आत्मालाई भौतिक परिमाण मान्न अस्वीकार गर्छन्।
- २.१६ = E = mc² · बरु: २.१६ सत् र असत्बारेको तत्त्वमीमांसीय कथन हो, त्यसमा कुनै परिमाणात्मक दाबी छैन; द्रव्यमान–ऊर्जा समतुल्यता आइन्स्टाइनको १९०५ को विशेष सापेक्षताको परिणाम हो।
- क्षेत्र = क्वान्टम फिल्ड · बरु: क्षेत्र किसानको खेत हो — शरीर, जहाँ कर्मका फल पाक्छन् (शङ्कराचार्यका व्युत्पत्तिमध्ये एउटा, र मधुसूदनको उपमा); फ्याराडे–म्याक्सवेल वा क्वान्टम फिल्डसँग शब्दको कुनै नाता छैन।
- आकाश = ईथर = क्वान्टम शून्य · बरु: आकाश शब्दले परिभाषित पाँचौँ भूत हो; १८९० को दशकको आकाश–ईथर समीकरण त्यही दशकको भौतिकशास्त्र हो, जुन १९०५ पछि हट्यो; क्वान्टम शून्यको कुनै विश्राम-फ्रेम छैन र त्यो शब्दको आधार होइन।
- "गाँसिनुले (entanglement) सबै एउटै चेतना हो भन्ने देखाउँछ" · बरु: गाँसिनु भौतिक अवस्थाहरूबीचको सम्बन्ध हो, सन्देश बोक्दैन, डिकोहेरेन्सले बिगार्छ, र मनबारे केही भन्दैन; गीताको एकता ज्ञाता (क्षेत्रज्ञ) को हो, जसलाई पाठले क्षेत्रबाहिरै राख्छ।
- "गीताले परमाणु जानेको थियो" · बरु: भारतीय परमाणुवाद वैशेषिक दर्शनको हो (कणादको परमाणु), गीताको होइन; गीता साङ्ख्य–वेदान्तको ग्रन्थ हो र त्यसमा कुनै परमाणु-सिद्धान्त छैन; वैशेषिकको परमाणुवाद पनि ग्रीकजस्तै दार्शनिक थियो, प्रायोगिक होइन।
के बाँकी रहन्छ? तीन कुरा, तीनै विचारको तहका। पहिलो, गीताले मन, बुद्धि र अहङ्कारलाई प्रकृतिभित्र राख्छ र चेतनालाई बाहिर — चेतना प्रकृतिको उपज हो कि छुट्टै तत्त्व भन्ने प्रश्न आज पनि जीवित छ, र गीता त्यो बहससँग प्रश्नको तहमा मात्र मिल्छ, उत्तरको तहमा होइन। दोस्रो, साक्षी र नाप्नेबीचको भिन्नता: एउटाको मूल्य नगर्नुमा, अर्काको काम छुनुमा — यो विपरीतता आफैँमा सिकाउने कुरा हो, र शङ्कालु पाठकसामु पनि टिक्छ। तेस्रो, विषयीलाई वस्तु बनाउन नसकिने श्रोडिङ्गरको बिन्दु, जुन उनले वेदान्तबाट लिए र भौतिकशास्त्रबाट छुट्टै राखे। अरू सबै — ऊर्जा, फिल्ड, ईथर, परमाणु — शब्दको मेल हो। परमाणु वैशेषिकको, संरक्षणको नातेदार साङ्ख्यको, र गीताको आफ्नो कुरा आत्मा र प्रकृतिको भेद। कुनै पनि प्रस्तावित तुलनाका लागि एउटा जाँच: संस्कृत शब्दलाई अक्षरशः अनुवाद गरेर र आधुनिक शब्दलाई सटीक परिभाषित गरेर पनि वाक्य टिक्छ? टिकेन भने त्यो तुलना होइन, शब्दको खेल हो।
स्रोत र सम्पादन
आधुनिक चिन्तनका यी सारांश एआई-सहायताले लेखिएका मस्यौदा हुन्, हरेक लेबल र स्रोतसहित; समीक्षा नहुँदासम्म बिटा।
- A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupāda, Bhagavad-gītā As It Is, 2.28 with purport — Vedabase (1972)अनलाइन जाँचिएको
- Akasha — Wikipedia (the Vaiśeṣika definition after Potter 1977; Sāṅkhya after Müller 1899)अनलाइन जाँचिएको
- Consciousness causes collapse — Wikipedia (Wigner's 1961 proposal and his later withdrawal)अनलाइन जाँचिएको
- Conservation of energy — Wikipedia (Mayer, Joule, Helmholtz, Noether; the expanding-universe qualification)अनलाइन जाँचिएको
- Conservation of mass — Wikipedia (Lavoisier; the classical limit after E = mc²)अनलाइन जाँचिएको
- David Bohm, Wholeness and the Implicate Order, ch. 1 "Fragmentation and Wholeness" (p. 14 in the Routledge Classics edition, 2002) (1980)पृष्ठ जाँचिएको
- Erwin Schrödinger, Mind and Matter (the Tarner Lectures, 1956) (1958)अनलाइन जाँचिएको
- Gita 13.1 (13.2 on the site, which counts Arjuna's question as 13.1): Śaṅkara's Gītābhāṣya tr. Swami Gambhirananda, and Madhusūdana Sarasvatī's Gūḍhārthadīpikā in Sanskrit, which opens the last hexad there (Gita Supersite, IIT Kanpur)अनलाइन जाँचिएको
- Implicate and explicate order — Wikipedia (Bohm's "Undivided Wholeness in Flowing Movement", p. 11)अनलाइन जाँचिएको
- Luminiferous aether — Wikipedia (Michelson–Morley 1887; Einstein 1905 and 1920)अनलाइन जाँचिएको
- Maximilian Schlosshauer, Decoherence, the measurement problem, and interpretations of quantum mechanics (Rev. Mod. Phys. 76, 1267; arXiv:quant-ph/0312059) (2004)अनलाइन जाँचिएको
- Niels Bohr, The Quantum Postulate and the Recent Development of Atomic Theory (Nature 121, 580, 1928); not fetched, standard reference (1928)स्मृतिबाट, जाँच बाँकी
- Nikola Tesla, Man's Greatest Achievement (1907)अनलाइन जाँचिएको
- No-communication theorem — Wikipediaअनलाइन जाँचिएको
- Nolini Kanta Gupta, The Mystery of the Five Elements (The Yoga of Sri Aurobindo, part 10)अनलाइन जाँचिएको
- Philosophical Issues in Quantum Theory — Stanford Encyclopedia of Philosophy (Myrvold)अनलाइन जाँचिएको
- Quantum Entanglement and Information — Stanford Encyclopedia of Philosophy (Bub, rev. 2023)अनलाइन जाँचिएको
- Rāmānuja (tr. Swami Adidevananda), Rāmānuja's Gītābhāṣya on 2.16, tr. Swami Adidevananda (Gita Supersite, IIT Kanpur)अनलाइन जाँचिएको
- Ṛgveda 10.129, tr. Ralph T. H. Griffith (1896) — sacred-texts mirror (1896)अनलाइन जाँचिएको
- Śaṅkara (tr. Swami Gambhirananda), Śaṅkara's Gītābhāṣya on 13.12 (13.13 on the site, which counts Arjuna's question as 13.1), tr. Swami Gambhirananda (Gita Supersite, IIT Kanpur)अनलाइन जाँचिएको
- Śaṅkara (tr. Swami Gambhirananda), Śaṅkara's Gītābhāṣya on 13.16 (13.17 on the site, which counts Arjuna's question as 13.1), tr. Swami Gambhirananda (Gita Supersite, IIT Kanpur)अनलाइन जाँचिएको
- Śaṅkara (tr. Swami Gambhirananda), Śaṅkara's Gītābhāṣya on 13.22 (13.23 on the site, which counts Arjuna's question as 13.1), tr. Swami Gambhirananda (Gita Supersite, IIT Kanpur)अनलाइन जाँचिएको
- Śaṅkara (tr. Swami Gambhirananda), Śaṅkara's Gītābhāṣya on 15.7, tr. Swami Gambhirananda (Gita Supersite, IIT Kanpur)अनलाइन जाँचिएको
- Śaṅkara (tr. Swami Gambhirananda), Śaṅkara's Gītābhāṣya on 2.16, tr. Swami Gambhirananda (Gita Supersite, IIT Kanpur)अनलाइन जाँचिएको
- Sāṅkhya — Internet Encyclopedia of Philosophy (Ferenc Ruzsa)अनलाइन जाँचिएको
- Sāṅkhyakārikā 9, Sanskrit text (romanised)अनलाइन जाँचिएको
- Siva Prasad, Gita Acharan (The Hitavada, 17 September 2023; a column equating the Ātman with energy) (2023)अनलाइन जाँचिएको
- Swami Chinmayananda, The Holy Geeta, commentary on II.16 (full text, archive.org)अनलाइन जाँचिएको
- Swami Swarupananda, The Bhagavad Gita, tr. Swami Swarupananda (Advaita Ashrama 1909), ch. 13 with notes — sacred-texts mirror (1909)अनलाइन जाँचिएको
- Swami Swarupananda, The Bhagavad Gita, tr. Swami Swarupananda (Advaita Ashrama 1909), ch. 2 with notes — sacred-texts mirror (1909)अनलाइन जाँचिएको
- Swami Swarupananda, The Bhagavad Gita, tr. Swami Swarupananda (Advaita Ashrama 1909), ch. 7 with notes — sacred-texts mirror (1909)अनलाइन जाँचिएको
- Swami Vivekananda, Letter to E. T. Sturdy, New York, 13 February 1896 (Complete Works, vol. 5, Epistles – First Series, LVII) (1896)पृष्ठ जाँचिएको
- Swami Vivekananda, The Cosmos: The Macrocosm (New York, 19 January 1896), Complete Works vol. 2 (1896)अनलाइन जाँचिएको
- The Nobel Prize in Physics 2022 — press release (Aspect, Clauser, Zeilinger) (2022)अनलाइन जाँचिएको
- Vaiśeṣika Sūtra — Wikipedia (Kaṇāda's atomism and its dating)अनलाइन जाँचिएको
- Vaniquotes: "energy cannot be created or destroyed, then life cannot be created or destroyed" (Prabhupāda's 1973 Los Angeles talks)अनलाइन जाँचिएको
- Wojciech H. Zurek, Decoherence, einselection, and the quantum origins of the classical (Rev. Mod. Phys. 75, 715; arXiv:quant-ph/0105127) (2003)अनलाइन जाँचिएको
संस्कृत पाठ: sanskritdocuments.org
मस्यौदा · बिटा · विज्ञ समीक्षा बाँकी