गीताका तहहरू

भाषा र अक्षर

भाषा

अक्षरको आकार

रङ

यो छनोट यही फोनमा सुरक्षित रहन्छ।

तह ५ · १० मध्ये

समय र ब्रह्माण्ड

ब्रह्माको दिन ४.३२ अर्ब वर्ष — तर हिसाब मनुस्मृतिको, गीताको होइन; र पृथ्वीसँग मिल्नु सागनकै शब्दमा "संयोग"।

गीताले ब्रह्माण्डको उमेर बताउँछ भन्ने कुरा बारम्बार सुनिन्छ: ब्रह्माको एक दिन ४.३२ अर्ब वर्ष, पृथ्वीको उमेरजत्तिकै। तर श्लोक आफैँ हेर्दा त्यहाँ कुनै अङ्क छैन। ८.१७ ले भन्छ — ब्रह्माको दिन "हजार युग" को हुन्छ, रात पनि त्यति नै (सहस्रयुगपर्यन्तम् अहः)। ८.१८–१९ ले त्यही दिनको उषामा अव्यक्तबाट सबै प्राणी प्रकट हुने र साँझमा फेरि अव्यक्तमै विलीन हुने क्रम "भूत्वा भूत्वा", फेरि-फेरि, भनेर बताउँछ। ९.७–८ मा कल्प शब्द नै आउँछ: कल्पको अन्त्यमा प्राणी मेरो प्रकृतिमा फर्कन्छन्, कल्पको आदिमा म फेरि सृष्टि गर्छु। हजार युग भनेको कति वर्ष हो, एक युग कति लामो हो — गीता चुप छ। ती अङ्क मनुस्मृतिको पहिलो अध्याय र सूर्यसिद्धान्तको पहिलो अध्यायका हुन्, जहाँ "युग" लाई चार युगको महायुग मानेर दिव्य वर्षले गुणन गरिन्छ। यो तहले त्यही हिसाब, त्यसको स्रोत, र पृथ्वी तथा ब्रह्माण्डका नापिएका उमेरलाई सँगै राख्छ।

प्रमाणित
स्रोत: Swami Swarupananda, The Bhagavad Gita, tr. Swami Swarupananda (Advaita Ashrama 1909), ch. 8 with notes — sacred-texts mirror (1909) · Manusmṛti 1.64–73 (1.73 read online; 1.67–71 as cited from Bühler by the Yuga cycle article) · Sūrya Siddhānta, ch. 1 (1.14–21), tr. Ebenezer Burgess (1860) (1860)
श्रीभगवान्

सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद् ब्रह्मणो विदुः । रात्रिं युगसहस्रान्तां तेऽहोरात्रविदो जनाः ॥

॥ ८.१७ ॥

हजार युग बराबर ब्रह्माको दिन र हजार युग बराबर रात जान्नेहरूले दिनरातको त्यो विशाल मापन बुझ्छन्।

अङ्क खोजिने ठाउँ यही हो — र यहाँ अङ्क छैन, "हजार युग" मात्र छ।

श्लोक पढ्नुहोस्
तुलना · ८.१७ ↔ पृथ्वी र ब्रह्माण्डको उमेरनिर्णय: शिथिल सादृश्य
श्लोकले भन्छ
ब्रह्माको दिन हजार युगको, रात पनि हजार युगको (८.१७)। दिन लाग्दा अव्यक्तबाट सबै व्यक्त हुन्छन्, रात लाग्दा त्यही अव्यक्तमा विलीन हुन्छन्; प्राणीहरूको यो समूह बारम्बार जन्मेर बारम्बार विलीन हुन्छ (८.१८–१९)। स्वरूपानन्द (१९०९) को टिप्पणीमा ब्रह्माका दिन र रात "समस्त ब्रह्माण्डको क्रमशः विकास र संकोच" हुन्।
विज्ञानले भन्छ
पृथ्वीको उमेर ४.५४ अर्ब वर्ष — उल्कापिण्डका सिसाका समस्थानिक (lead isotopes) को अनुपातबाट (USGS)। ब्रह्माण्डको उमेर १३.७८७ ± ०.०२० अर्ब वर्ष — प्लाङ्क उपग्रहको अन्तिम CMB तथ्याङ्क, आधार ΛCDM मोडल (Planck २०१८)। मानक चित्र एकल उत्पत्तिको विस्तारित ब्रह्माण्ड हो; चक्रीय मोडल (स्टाइनहार्ट–टुरोक, पेनरोज) छन्, तर अल्पमतका र तथ्याङ्कले नठम्याएका; एन्ट्रोपी हरेक दोहोरिने ब्रह्माण्डका अगाडि उभिएको बाधा हो।
कति मिल्छ
शिथिल — विशाल, चक्रीय, मानिसलाई केन्द्रमा नराख्ने समयको विचारका रूपमा, जुन धर्मग्रन्थहरूमा साँच्चै दुर्लभ छ र सागनले मन पराएको पनि त्यही हो। कुनै पनि अङ्कको हकमा शब्द मात्र: गीतामा अङ्क नै छैन, र मनुको अङ्क पनि नाप होइन, गुणनफल हो।
सामान्य आपत्ति

४.३२ × १०⁹ भनेको ३६० × १२,००० × १,००० हो — ६० र ३६० मा आधारित गन्तीको गुणनफल। त्यही योजनाले ब्रह्माको दिन-रात ८.६४ अर्ब र ब्रह्माको आयु ३ लाख ११ हजार अरब (३.११ × १०¹⁴) वर्ष पनि दिन्छ, जुन कुनै नापसँग मिल्दैनन्। तीन अङ्क दिने योजनाको एउटा अङ्क कुनै नापको ५% भित्र पर्‍यो भन्दैमा त्यसलाई श्रेय दिन मिल्दैन। र ब्रह्माको दिन एक सृष्टिकर्ताको लोकको आयु हो, ब्रह्माण्डको उमेर होइन।

८.१७८.१८८.१९
सादृश्यसंयोग
स्रोत: Swami Swarupananda, The Bhagavad Gita, tr. Swami Swarupananda (Advaita Ashrama 1909), ch. 8 with notes — sacred-texts mirror (1909) · Yuga cycle — Wikipedia (the full arithmetic, citing Manusmṛti 1.67–71, Sūrya Siddhānta 1.13–17, Viṣṇu Purāṇa and Gita 8.17) · Geologic Time: Age of the Earth (editor's note, quoting Dalrymple on the meteorite lead method) — USGS · Planck Collaboration, Planck 2018 results VI: Cosmological parameters (A&A 641, A6, 2020) (2020) · Cyclic model — Wikipedia (Tolman 1934 and the entropy objection; Steinhardt–Turok)यो कार्ड सेयर गर्नुहोस्

कल्पको हिसाब, र नापिएका उमेर

दिव्य वर्ष
३६० मानव वर्ष (सूर्यसिद्धान्त १.१४: तिनका "छ गुणा साठी" देवताको एक वर्ष)
महायुग (चतुर्युग)
१२,००० दिव्य वर्ष = ४३,२०,००० मानव वर्ष; सत्य, त्रेता, द्वापर र कलि ४:३:२:१ अनुपातमा, सन्ध्यासहित (मनुस्मृति १.६७–७१; सूर्यसिद्धान्त १.१५–१७)
कल्प (ब्रह्माको एक दिन)
१,००० महायुग = ४,३२,००,००,००० वर्ष, अर्थात् ४.३२ अर्ब; रात पनि त्यति नै लामो (मनुस्मृति १.७३; सूर्यसिद्धान्त १.२०)
ब्रह्माको दिन र रात
८.६४ अर्ब वर्ष — सागनले दिएको अङ्क यही हो
ब्रह्माको आयु
३६० दिन-रातका १०० ब्रह्म-वर्ष = ७२,००० कल्प ≈ ३ लाख ११ हजार अरब (३.११ × १०¹⁴) वर्ष (सूर्यसिद्धान्त १.२१: "उनको पूर्ण आयु सय")
पृथ्वीको उमेर
४.५४ अर्ब वर्ष — लोहे उल्कापिण्ड (क्यानियन डियाब्लो) का सिसाका समस्थानिक अनुपातबाट
ब्रह्माण्डको उमेर
१३.७८७ ± ०.०२० अर्ब वर्ष — प्लाङ्क २०१८, आधार ΛCDM मोडल

एउटै योजनाले तीन अङ्क दिन्छ; तीमध्ये एउटा मात्र कुनै नापसँग मिल्छ।

संयोग
स्रोत: Sūrya Siddhānta, ch. 1 (1.14–21), tr. Ebenezer Burgess (1860) (1860) · Manusmṛti 1.64–73 (1.73 read online; 1.67–71 as cited from Bühler by the Yuga cycle article) · Carl Sagan, Cosmos — quotation page (the 8.64-billion-year day and night of Brahmā) · Yuga cycle — Wikipedia (the full arithmetic, citing Manusmṛti 1.67–71, Sūrya Siddhānta 1.13–17, Viṣṇu Purāṇa and Gita 8.17) · Geologic Time: Age of the Earth (editor's note, quoting Dalrymple on the meteorite lead method) — USGS · Planck Collaboration, Planck 2018 results VI: Cosmological parameters (A&A 641, A6, 2020) (2020)
प्रमाणित
कार्ल सागन · खगोलशास्त्री
“It is the only religion in which the time scales correspond, no doubt by accident, to those of modern scientific cosmology.”

"यो एक मात्र धर्म हो जसका समय-मापन — निस्सन्देह संयोगले — आधुनिक वैज्ञानिक ब्रह्माण्डविज्ञानका समय-मापनसँग मेल खान्छन्।" उद्धृत गर्दा "निस्सन्देह संयोगले" भन्ने उपवाक्य प्रायः झिकिन्छ; सागनले स्केलको प्रशंसा र मेललाई संयोग भन्ने काम एउटै वाक्यमा गरेका छन्।

Cosmos (१९८०), अध्याय १०, "The Edge of Forever"; १९८० को छापिएको पृष्ठ अझै जाँच्न बाँकी

उनले ब्रह्माको दिन-रात ८.६४ अर्ब वर्ष भनेका छन् — "पृथ्वी वा सूर्यको उमेरभन्दा लामो र बिग ब्याङ्गदेखि अहिलेसम्मको आधा जति"। हिसाब मनुको हो, गीताको होइन।

संयोग
स्रोत: Carl Sagan, Cosmos, ch. 10 / episode 10 "The Edge of Forever" (the sentence with "no doubt by accident", seen in a transcript excerpt; the printed page unchecked) (1980) · Carl Sagan, Cosmos — quotation page (the 8.64-billion-year day and night of Brahmā)यो कार्ड सेयर गर्नुहोस्

समय गीतामा अङ्कका रूपमा होइन, कालका रूपमा आउँछ। १०.३० मा कृष्ण भन्छन्, "गन्नेहरूमध्ये म काल हुँ" (कालः कलयताम् अहम्); १०.३३ मा "म नै अक्षय काल हुँ"; र ११.३२ मा विश्वरूप बोल्छ — "म लोकहरूको क्षय गर्ने, बढेको काल हुँ" (कालोऽस्मि लोकक्षयकृत् प्रवृद्धः)। यहाँ काल कर्ता हो: गन्ने र नष्ट गर्ने शक्ति, मृत्युसँग एकाकार समय। भौतिकशास्त्रको समय त्यस्तो केही होइन — त्यो एउटा निर्देशाङ्क (coordinate) हो, समीकरणमा राखिने t। एन्ट्रोपी बढ्ने नियमबाट आउने "समयको बाण" पनि कालको काव्यात्मक नातेदार मात्र हो, त्यसको भौतिक अनुवाद होइन। ११.३२ कै यो काल ओपनहाइमरको "Death" बन्यो — त्यो उनका संस्कृत गुरु राइडरको अनुवाद हो, र त्यसको पूरा कथा तह ७ को ओपनहाइमर कार्डमा छ।

सादृश्य
स्रोत: James A. Hijiya, The Gita of J. Robert Oppenheimer (Proceedings of the American Philosophical Society 144:2) (2000)

आधुनिक चक्रीय ब्रह्माण्डविज्ञान: स्थिति

टोलम्यान, १९३४
Relativity, Thermodynamics and Cosmology: सरल दोलायमान (oscillating) ब्रह्माण्ड चल्दैन, किनभने "एन्ट्रोपी बढ्न मात्र सक्छ"; हरेक चक्र अघिल्लोभन्दा ठूलो हुनुपर्छ, र पछाडि फर्केर हेर्दा चक्रहरू खुम्चिएर पहिलो बिग ब्याङ्गमा पुग्छन्।
स्टाइनहार्ट–टुरोक, २००१–०२
चक्रीय/एक्पाइरोटिक मोडल: ब्रेनहरूको टक्करबाट बिग ब्याङ्ग; डार्क एनर्जीको विस्तारले अघिल्लो चक्रको एन्ट्रोपी पातलो पार्छ। लेखकहरू आफैँ: "ठूला खुला प्रश्न बाँकी छन्", र टक्कर गर्ने ब्रेन "स्ट्रिङ सिद्धान्तकारहरूले बुझेका छैनन्"।
पेनरोज, २०१०–२०१८
कन्फर्मल चक्रीय ब्रह्माण्डविज्ञान (CCC): गुर्जाद्यान र पेनरोजले WMAP मा अघिल्लो युग (aeon) का चिह्नका रूपमा सकेन्द्रीय वृत्त देखेको दाबी (२०१०); आन, माइस्नर, नुरोभ्स्की र पेनरोजले प्लाङ्क/WMAP नक्सामा "हकिङ बिन्दु" देखेको दाबी (२०१८)।
जाउ र स्कट, २०२०
पुनर्विश्लेषण (JCAP ०३ (२०२०) ०२१): अतिरिक्तता करिब ८७% विश्वास-स्तरमा मात्र; "CMB मा हकिङ बिन्दु भएको कुनै तथ्याङ्कीय रूपमा सार्थक प्रमाण छैन।" पहिलेका वृत्तका दाबीलाई पछिल्ला अध्ययनले कोलाहल (noise) ठहर्‍याए।

तीनै प्रस्ताव अल्पमतका र तथ्याङ्कले नठम्याएका छन्; मानक चित्र एकल उत्पत्तिको ΛCDM ब्रह्माण्ड हो। स्थिति अक्टोबर २०२६ सम्मको; वर्षैपिच्छे पुनरवलोकन।

स्थिति: Oct 2026
स्रोत: Cyclic model — Wikipedia (Tolman 1934 and the entropy objection; Steinhardt–Turok) · Paul J. Steinhardt and Neil Turok, A Cyclic Model of the Universe (arXiv:hep-th/0111030; Science 296, 1436, 2002) (2001) · Daniel An, Krzysztof A. Meissner, Paweł Nurowski and Roger Penrose, Apparent evidence for Hawking points in the CMB Sky (arXiv:1808.01740) (2018) · Dylan L. Jow and Douglas Scott, Re-evaluating evidence for Hawking points in the CMB (JCAP 03 (2020) 021; arXiv:1909.09672) (2020)
यो खण्डमा होइनअसमर्थित
  • कल्प = पृथ्वीको उमेर, ज्ञानका रूपमा · बरु: कल्पको ४.३२ अर्ब = ३६० × १२,००० × १,०००, मनुस्मृति र सूर्यसिद्धान्तको गुणनफल; पृथ्वीको ४.५४ अर्ब सिसाका समस्थानिकबाट नापिएको। दुईको मेल परिमाणको तहको संयोग हो, र त्यही योजनाका ८.६४ अर्ब र ३.११ × १०¹⁴ कुनै नापसँग मिल्दैनन्।
  • "कृष्णले बिग ब्याङ्ग बताए" · बरु: गीता (८.१७–१९, ९.७–८) अनादि चक्र बताउँछ — प्रकट र विलीन, बारम्बार। बिग ब्याङ्ग एकल उत्पत्तिको, सीमित उमेरको ब्रह्माण्ड हो: ठीक उल्टो। सादृश्य विषयगत हो, पूर्वकथन होइन।
  • सागनको वाक्य "निस्सन्देह संयोगले" बिना · बरु: उपवाक्य उद्धरणसँगै हिँड्छ: सागनले स्केलको प्रशंसा गरे र मेललाई संयोग भने, एकै सासमा।

के बाँकी रहन्छ? विशाल, चक्रीय, मानिसलाई केन्द्रमा नराख्ने समयको विचार — जुन सागनले मन पराए, र जुन धर्मग्रन्थहरूमा साँच्चै दुर्लभ छ। तर त्यो विचारका अङ्क मनुस्मृति र सूर्यसिद्धान्तका हुन्: रोद्दम नरसिंहको भेदमा भन्दा, गणना सिद्धान्त-पक्षको काम हो, गीता पुराण र धर्मको पक्षमा पर्छ, र गीतामा गणना गर्ने कुनै दाबी छैन। गीताको आफ्नै कुरा अर्कै छ, र त्यो ८.२०–२१ मा आउँछ: यो अव्यक्तभन्दा पर अर्को, सनातन अव्यक्त छ, जो सबै प्राणी नष्ट हुँदा पनि नष्ट हुँदैन; त्यसैलाई अक्षर भनिन्छ, त्यही परम गति हो। शङ्कराचार्य ८.१७ का "ब्रह्मा" लाई प्रजापति, विराट् पढ्नुहुन्छ र निष्कर्ष निकाल्नुहुन्छ: लोकहरू यसरी कालले सीमित भएकाले फर्कने स्वभावका छन्; अक्षरमा पुगेपछि मात्र फर्किनु पर्दैन (८.२१)। स्वरूपानन्दको १९०९ को टिप्पणी अनलाइन पढिएको छ: ८.१८ को अव्यक्त बीज-अवस्था, अविद्या; ८.२० को अव्यक्त त्यसभन्दा माथि। अङ्कको बहसमा गीताको यो बिन्दु हराउनु हुँदैन।

परम्परागत व्याख्यासादृश्य
स्रोत: Roddam Narasimha, The 'historic' storm at the Mumbai Science Congress (Current Science 108(4), 2015, pp. 471–472; the siddhānta/purāṇa distinction) (2015) · Swami Swarupananda, The Bhagavad Gita, tr. Swami Swarupananda (Advaita Ashrama 1909), ch. 8 with notes — sacred-texts mirror (1909) · Śaṅkara (tr. Swami Gambhirananda), Śaṅkara's Gītābhāṣya on 8.17, tr. Swami Gambhirananda (Gita Supersite, IIT Kanpur) · Śaṅkara (tr. Swami Gambhirananda), Śaṅkara's Gītābhāṣya on 8.21, tr. Swami Gambhirananda (Gita Supersite, IIT Kanpur) · Carl Sagan, Cosmos, ch. 10 / episode 10 "The Edge of Forever" (the sentence with "no doubt by accident", seen in a transcript excerpt; the printed page unchecked) (1980)
स्रोत र सम्पादन

आधुनिक चिन्तनका यी सारांश एआई-सहायताले लेखिएका मस्यौदा हुन्, हरेक लेबल र स्रोतसहित; समीक्षा नहुँदासम्म बिटा।

संस्कृत पाठ: sanskritdocuments.org

मस्यौदा · बिटा · विज्ञ समीक्षा बाँकी