पाठकअनुसार अर्थ

गहिरो अर्थको कुरा गर्नुअघि पहिलो प्रश्न यही हो: गीता आफैँले आफ्ना पाठकबारे के भन्छ? उत्तर स्पष्ट छ र बारम्बार दोहोरिन्छ। पाठले सुन्नेहरूलाई प्रयोजनअनुसार (७.१६), क्षमताअनुसार (१२.८–१२), गुणअनुसार (१७.३, १८.२०–२२) र सुन्नयोग्य छ कि छैन भनेर (१८.६७) छुट्याउँछ; आफ्नै रहस्यलाई गुह्य, गुह्यतर र सर्वगुह्यतम भनेर तह लगाउँछ; र अन्त्यमा निर्णय सुन्नेकै हातमा फर्काउँछ (१८.६३)। यी श्लोकले कुनै सम्प्रदायलाई अर्कोभन्दा माथि राख्दैनन्; तिनले सुन्नेहरूलाई क्रम दिन्छन्। त्यसैले 'गीता फरक-फरक गहिराइमा पढिने अपेक्षा राख्छ' भन्न सकिन्छ, कुन गहिराइ ठीक हो भनेर नभनी। तल ती श्लोक क्रमशः छन्। शङ्कराचार्यका टिप्पणी यहाँ आईआईटी कानपुरको गीता सुपरसाइटमा रहेको स्वामी गम्भीरानन्दको अङ्ग्रेजी अनुवादबाट, संस्कृत भाष्यसँग दाँजेर, लिइएका हुन्।

सातौँ अध्यायले भगवान्‌लाई भज्ने पुण्यशील मानिसलाई चार किसिममा बाँड्छ: आर्त (दुःखले पिरोलिएको), जिज्ञासु, अर्थार्थी (लाभ चाहने) र ज्ञानी — 'आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च' (७.१६)। शङ्कराचार्यको टिप्पणीमा आर्त शोकले अभिभूत व्यक्ति हो, जिज्ञासुले भगवान्‌को तत्त्व जान्न खोज्छ, र ज्ञानी विष्णुको तत्त्व जान्ने व्यक्ति हो। अर्को श्लोकले क्रम तोक्छ: 'तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते' — सधैँ युक्त, एकनिष्ठ भक्ति भएको ज्ञानी श्रेष्ठ (७.१७; यस श्लोकको पाठ मानक संस्करणबाट लिइएको हो, पृष्ठ अनुसन्धानमा हेरिएन)। चारै जना पुण्यशील हुन्; कोही बाहिर पारिएको छैन। तर गीताले उनीहरूको प्रश्न एउटै होइन भन्छ, र त्यसैले उत्तर पनि एउटै हुँदैन। ४.११ ले त्यही कुरा अर्को शब्दमा भन्छ: जसले जसरी भज्छ, उसलाई त्यसरी नै फल — शङ्कराचार्यका अनुसार फल खोज्नेले फल पाउँछ, मोक्ष खोज्नेले ज्ञान, र भगवान्‌ले राग, द्वेष वा मोहले कसैको पक्ष लिनुहुन्न।

बाह्रौँ अध्यायमा गीताले अभ्यासलाई क्षमताअनुसार तह लगाउँछ, र हरेक तल्लो तह 'सकिँदैन भने' भन्ने शर्तमा खुल्छ। पहिलो: मन र बुद्धि ममा नै राख्ने (१२.८)। 'अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि' — त्यसो गर्न नसके अभ्यासयोग (१२.९)। 'अभ्यासेऽप्यसमर्थोऽसि' — अभ्यास पनि नसके मेरा निम्ति कर्म (१२.१०)। 'अथैतदप्यशक्तोऽसि' — त्यो पनि नसके सबै कर्मको फलको त्याग (१२.११)। अनि १२.१२ ले मूल्यको क्रम दिन्छ: अभ्यासभन्दा ज्ञान, ज्ञानभन्दा ध्यान, ध्यानभन्दा कर्मफलत्याग श्रेष्ठ, र त्यागपछि तुरुन्त शान्ति। एउटै उपदेश होइन, सुन्नेको पहुँचअनुसार चार खुड्किला। यी श्लोकको पाठ मानक संस्करणको हो; अनुसन्धानमा पृष्ठ नहेरिएकाले संस्कृतको एक पटक जाँच बाँकी छ। ७.१६ को चार किसिम र यो भर्‍याङ — यी दुई ठाउँमा गीताले अभ्यास सबैका लागि एउटै होइन, क्षमताअनुसार हो भनेर सबैभन्दा प्रस्ट भन्छ।

सत्रौँ अध्यायले श्रद्धालाई स्वभावसँग जोड्छ: 'श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः' — मानिस श्रद्धाले बनेको छ; जसको जस्तो श्रद्धा, ऊ त्यस्तै (१७.३)। शङ्कराचार्यको टिप्पणीमा श्रद्धा अन्तःकरणको त्यो अवस्थाअनुसार हुन्छ जो पुराना संस्कारले बनेको छ। अठारौँ अध्याय अझ अगाडि जान्छ र ज्ञान आफैँलाई तीन गुणमा बाँड्छ। सात्त्विक ज्ञानले विभक्त प्राणीहरूमा एउटै अविनाशी, अविभक्त भाव देख्छ (१८.२०); राजस ज्ञानले सबै प्राणीमा अलग-अलग, अनेक भाव मात्र देख्छ (१८.२१); तामस ज्ञान एउटै कार्यमा सम्पूर्णजस्तो गरी टाँसिन्छ — कारणबिना, यथार्थबिना, सानो (१८.२२)। शङ्कराचार्य त्यसलाई 'तर्कहीन' र 'तुच्छ' भन्नुहुन्छ। मनहरूले एउटै संसार किन फरक पढ्छन् भन्ने प्रश्नमा गीताको सबैभन्दा नजिकको उत्तर यही हो: देख्ने शक्ति आफैँ तहदार छ। (१८.२०–२१ को पाठ मानक संस्करणबाट; १७.३ र १८.२२ का पृष्ठ अनुसन्धानमा हेरिएका हुन्।)

यी तहबाट गीताले एउटा शिष्टाचार बनाउँछ। जान्नेले नजान्नेलाई नखलबल्याओस्: 'न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम्' (३.२६) — शङ्कराचार्यका शब्दमा ज्ञानीले कर्ममा आसक्त अज्ञानीको विश्वासमा खलबल नपारोस्। ३.२९ ले त्यही कुरा 'कृत्स्नवित्' र 'अकृत्स्नवित्' को भाषामा भन्छ: सम्पूर्ण जान्नेले अंश मात्र जान्नेलाई नहल्लाओस् (पाठ मानक संस्करणबाट)। अर्कोतर्फ सिक्नेका लागि बाटो ४.३४ मा छ: प्रणिपात, परिप्रश्न र सेवा — ज्ञान झुकेर, बारम्बार सोधेर र सेवा गरेर पाइन्छ। अर्थात् गीताले प्रश्नलाई रोक्दैन, बरु सिक्ने विधिकै भाग बनाउँछ। ३.२६ को यो पढाइ सबैलाई चित्त बुझेको छैन: अम्बेडकरले यसलाई सामाजिक आदेश पढ्नुभयो — ज्ञानीले 'प्रति-प्रचारद्वारा' कर्मकाण्ड मान्नेको मनमा शङ्का नजगाओस्, जसमा उनका अनुसार चातुर्वर्ण्यका नियम पनि पर्छन्। त्यो आलोचनाको आफ्नै तह छ, नवौँ।

गुह्यतर ज्ञान सुनाइसकेपछि पनि गीता आदेशमा टुङ्गिँदैन। १८.६३ को दोस्रो पङ्क्ति हो: 'विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु' — यसलाई पूरै विचार गरेर, जस्तो इच्छा छ त्यसै गर्ने। शङ्कराचार्यले 'विमृश्य' लाई 'मनन गर्दै, चिन्तन गर्दै' र 'यथेच्छसि' लाई सीधा 'जस्तो मन लाग्छ' भनेर टिप्पणी गर्नुभएको छ: विचारपछिको निर्णय अर्जुनकै हो। यो सानो वाक्य होइन। अघिल्ला सबै श्लोकले सुन्नेको क्षमता नापे, कसलाई के भन्ने छुट्याए, रहस्यलाई तह लगाए — र अन्त्यमा पनि पाठले निर्णय आफूसँग राख्दैन, सुन्नेलाई दिन्छ। त्यसपछि १८.६४ 'सर्वगुह्यतम' भनेर फेरि बोल्छ, तर त्यो पनि अर्जुन 'दृढ प्रिय' भएकाले। यस तहको शीर्षक यही वाक्यमा टेक्छ: उपदेशपछि के गर्ने भन्ने निर्णय गीताले सुन्नेलाई नै दिन्छ, र पढ्नेले पनि त्यही छुट पाउँछ।

विज्ञान-प्रेमी पाठकका लागि गीताको सबैभन्दा उपयोगी औजार ८.३–४ मा छ। अर्जुनका प्रश्नको उत्तरमा कृष्ण शब्दहरूका तह छुट्याउनुहुन्छ: अक्षर ब्रह्म परम हो; स्वभाव अध्यात्म हो; प्राणी उत्पन्न गर्ने विसर्ग कर्म हो (८.३); नाश हुने भाव अधिभूत हो, पुरुष अधिदैव हो, र देहमा रहेको अधियज्ञ म स्वयं हुँ (८.४)। अर्थात् एउटै शब्दका आत्मगत (अध्यात्म), भौतिक (अधिभूत), दैवी (अधिदैव) र यज्ञसम्बन्धी (अधियज्ञ) तह हुन्छन्। टीकाकारहरू नक्सा एउटै राख्छन्, तर त्यसका कोठा फरक ढङ्गले भर्छन्। तीनै जनाका लागि अधिभूत नाशवान् भाव हो र अधियज्ञ स्वयं भगवान्; शङ्कराचार्यका लागि अक्षर परम ब्रह्म हो, अध्यात्म हरेक देहमा रहेको त्यही ब्रह्म, र अधिदैव हिरण्यगर्भ; रामानुजका लागि अक्षर प्रकृतिबाट अलग जीवको आफ्नै स्वरूप हो, र अध्यात्म त्यसमा टाँसिने प्रकृति; मध्व अध्यात्मलाई जीव र अधिदैवलाई सङ्कर्षण वा ब्रह्मा मान्छन्। अब 'गीता र क्वान्टम' लेखनलाई यही नक्सामा राखेर हेर्नुहोस्। भौतिकशास्त्रले वर्णन गर्ने तह अधिभूत हो — क्षर भाव, नाश हुने पदार्थ; यति कुरामा तीनै टीकाकार सहमत छन्। गीताको उपदेश भने नाश नहुने कुराबारे हो। कुनै श्लोकलाई भौतिक खोजसँग जोड्ने हरेक हतारको वाक्य पहिलो तहको कुरा दोस्रो तहको कुरासँग मिल्छ भन्ने दाबी हो। यो गीतामाथिको आक्रमण होइन; गीताकै एउटा पढाइ हो, जसले तह मिसाउनुअघि सोच्न भन्छ।

यस तहको सार तीन वाक्यमा अटाउँछ। गीताले आफ्ना सुन्नेहरूलाई प्रयोजन, क्षमता र गुणअनुसार छुट्याउँछ र आफ्नै रहस्यलाई तह लगाउँछ; त्यसैले एउटै श्लोक फरक गहिराइमा पढिनु पाठकै अपेक्षा हो, पछि थपिएको चलन होइन। ती श्लोकले कुनै सम्प्रदायलाई सही ठहर्‍याउँदैनन्, सुन्नेहरूलाई मात्र क्रम दिन्छन्। र ८.३–४ ले भौतिक र आत्मगत तह अलग हुन् भनेर अघि नै सचेत गराउँछ। अब अर्को प्रश्न आउँछ: परम्पराले कुनै श्लोक केका लागि हो भनेर कसरी ठहर्‍याउँछ? त्यसका औजार अर्को तहमा छन्।