दण्डकारण्य र विराध

रघुपतिले अत्रिको आश्रममै बसेर प्रेमपूर्वक दिन बिताए। दोस्रो दिन बिहानै उठेर उनले वनमा जाने मनसुबा गरे, र अत्रिजीको नजिक गएर भने: ‘अब म जान्छु, मलाई बिदा पाऊँ। “यो बाटो राम्रो होला” भनेर बताइदिने एक जना अगुवा पनि पाऊँ।’

शब्दार्थ: आश्रमैमा = आश्रममै · मन्सुब् = मनसुबा, विचार · चिताई = मनमा ठानेर · बीदा = बिदा · जाति = राम्रो · अगूवा = अगुवा, बाटो देखाउने

सीतारामको यो आज्ञा सुनेर ऋषि भन्छन्: ‘के पठाऊँ? सबैको बाटो देख्ने त हजुर नै हुनुहुन्छ भने म कुन अगुवा पठाऊँ? म हजुरको लीला चिन्छु, तैपनि यहीँबाट असल अगुवा खटाएर, हजुरको यही इच्छा पूरा गर्नका लागि आज अगुवा पठाइदिन्छु।’

शब्दार्थ: हुकुम् = आज्ञा · देख्न्या = देख्ने · चिन्छू = चिन्छु · अस्सल् = असल · खटाई = खटाएर · मर्जी = इच्छा

यति बिन्ती गरेर अत्रिले धेरै शिष्यलाई अगुवा खटाए, र केही बाटोसम्म आफैँ पनि पछिपछि गएर रामलाई पठाए। एक कोस पुग्दा डुङ्गाले तर्नुपर्ने एउटा ठूलो बग्दो नदी आयो। त्यहाँ डुङ्गा पाइन्थ्यो; ऋषिका सबै शिष्य उनीहरूलाई पारि तारेर कुटीतिर फर्किनुपर्‍यो।

शब्दार्थ: खटाया = खटाए · कोस् = कोस (दूरीको नाप) · बहँदी = बग्दी, बग्ने · नाउले = डुङ्गाले · तारि = तारेर · मढितिर = कुटीतिर, आश्रमतिर

पाठ पक्का छैन: चौथो पाउको ‘मिल्थिन्’ असामान्य रूप हो (१९५४ को छापामा पनि यही छ, १९६७ को छापामा पनि यस्तै देखिन्छ; अर्को एउटा छापामा ‘भेटिन्थ्यो’ छ)। यसलाई ‘(डुङ्गा) मिल्थ्यो, पाइन्थ्यो’ भनेर पढिएको छ।

सीताराम वनमा पुगे। त्यहाँको वन ज्यादै बाक्लो र दुर्गम थियो, जहाँ बाघ, भालु र अरू दुष्ट राक्षसहरू निरन्तर डुल्छन्। त्यहाँ पुगेपछि प्रभुको आज्ञा भयो: ‘भाइ, तयार भएर हिँड। म सीताको अगाडि हिँड्छु; तिमी पछाडि रहेर हिँड्नू।’

शब्दार्थ: खजित्को = बाक्लो, दुर्गम · निरन्तर = सधैँ, लगातार · पौंचि = पुगेर · तयारी भई = तयार भएर · हिंड्नू = हिँड्नू · पछाडी = पछाडि

यस्ता कुरा गरेर राम र लक्ष्मण तयार भई त्यहाँबाट हिँडे। ठूलो वनमा छ कोस गएपछि एउटा सुन्दर वनमा तलाउ भेटियो। त्यहाँ चिसो पानी पिएर रघुनाथ जसै छहारीमा बसे, तसै विराध भन्ने राक्षस त्यहाँ आयो र ठूलो डर देखाउन थाल्यो।

शब्दार्थ: तलाउ = ताल, पोखरी · मिलि गो = भेटियो · ठण्डा = चिसो · पान् गरेर = पिएर · छाया = छहारी · डर् दीन = डर देखाउन

पाठ पक्का छैन: दोस्रो पाउको ‘ठूलो छ कोस् वन् गई’ लाई ‘ठूलो वनमा छ कोस गएर’ भनी पढिएको छ; ‘छ’ लाई ‘हो/छ’ क्रिया पनि पढ्न सकिन्छ। १९७६ को हिन्दी अनुवादले यहाँ ‘लगभग एक कोस’ भनेको छ।

‘तिमी को हौ? साथमा स्त्री पनि छ; यो ठूलो वनमा किन आयौ? मनमा कस्तो विचार छ, अनि अब यहाँबाट अगाडि कहाँ जाने इच्छा छ? तिमीहरूलाई राम्रो गाँस बनाउँ भन्ने ठानेर मैले यहाँ सोधेँ। तिमी आफ्नो नाम र काम सबै बताऊ: कुन काम छ, र कहाँ जाँदै छौ।’

शब्दार्थ: बडा = ठूलो · सुर् = विचार, धुन · उपर् = अगाडि, पर · गाँस् = गाँस · मान्याँ = ठानेँ · सोध्याँ = सोधेँ

राक्षसका यी वचन सुनेर प्रभुले आफ्नो नाम र काम सबै बताए। ‘बाँच्ने मन छ भने सीता र हतियार छोडेर त्यसै जाओ’ यस्तो बोलेर सीताजीलाई लैजाने धुन बाँधी राक्षस जसै दौडियो, तसै रघुनाथले पनि उसका दुवै हात काटेर खसालिदिए।

शब्दार्थ: वचन् = वचन, कुरा · बाँच्नै = बाँच्ने नै · उसै = त्यसै · सुर् बाँधेर = धुन बाँधेर, मनमा ठानेर · दौडेथ्यो = दौडियो · गिराया = खसाले

हात खस्नेबित्तिकै ‘रामलाई खान्छु’ भन्दै ऊ रिसले मुख बाएर फेरि दौडियो; प्रभुले उसका खुट्टा पनि काटिदिए। हात-खुट्टा नहुँदा ऊ सर्पजस्तै भुइँमा पसारियो, तर हात-खुट्टा सबै काटिँदा पनि घस्रिँदै फेरि आयो।

शब्दार्थ: गिर्या = खसे · खाँ = खाऊँ, खान्छु · मुख बाइ = मुख बाएर · गोडा = खुट्टा · सरिको = जस्तो · घस्रेर = घस्रिँदै

घस्रिँदै घस्रिँदै ऊ सर्दै थियो; ‘यो विद्याधरगणको हो, अब यसको सराप छुटोस्, यो परमधाम जाओस्’ भनेर प्रभुले त्यहाँ उसको टाउको पनि काटिदिए। राक्षसको देह मर्‍यो, सराप पनि टर्‍यो, र ऊ फेरि विद्याधर नै भयो। श्रीरामको खुब स्तुति गरेर ऊ खुसी हुँदै फेरि स्वर्गलोक गयो।

शब्दार्थ: घस्री घस्रि = घस्रिँदै घस्रिँदै · सर्दथ्यो = सर्दै थियो · सिर् = टाउको · सराप् = श्राप · परम्धाम् = परमधाम · टर्यो = टर्‍यो, हट्यो

टिप्पणी: विद्याधर: देवलोकका एक किसिमका दिव्य प्राणी। श्लोकले विराध सरापका कारण राक्षस भएको विद्याधर थियो भन्ने बुझाउँछ।