शरभङ्ग, ऋषिहरू र सुतीक्ष्ण

विराध स्वर्ग जानेबित्तिकै प्रभुले वनकै बाटो लिए। ‘अब म योगीहरूको पालन गर्छु’ भनेर उनको मनमा खुब दया जाग्यो। शरभङ्गजी वनमा जहाँ ध्यान गर्दै बसेका थिए, त्यहीँ श्री रघुनाथजी खुसी हुँदै पुगेर दर्शन दिए।

शब्दार्थ: रस्ता = बाटो · पालन् = पालन, रक्षा · योगिको = योगीहरूको · खुप् = खुब · बस्याका थिया = बसेका थिए · दर्शन् = दर्शन

त्यहाँ श्री शरभङ्गले तन, मन, वचन सबै प्रभुमा राखे, र आफ्ना जति कर्म थिए, ती सबै त्यहीँ अर्पण गरे। त्यहाँ राम्रो चिता बनाएर, आँखाले हरिको दर्शन गर्दै, उनले देह दहन गरे र संसार-सागर तरेर गए।

शब्दार्थ: धरी = राखेर · अर्पण् = अर्पण · नजर्ले = आँखाले · देहदहन् = देह जलाउने काम · चलिगया = गए · तरी = तरेर

श्री शरभङ्गको मुक्ति हुनेबित्तिकै वनमा भएका अरू मुनीश्वरहरू भेट्न भनेर धेरै खुसी हुँदै आए। ‘स्वामी यिनै हुन्’ भनेर ती ऋषिहरूले हात जोडेर खुब स्तुति गरे। प्रभुले पनि त्यहाँ कोमल मनले उनीहरूलाई हेरे।

शब्दार्थ: मुक्ती = मुक्ति · तस्सै = त्यसै बेला · मुनीश्वर्हरू = मुनीश्वरहरू, ठूला ऋषिहरू · हात् जोरी = हात जोडेर · ख्वामित् = स्वामी · इनै = यिनै

सबै ऋषिले बिन्ती गरे: ‘हजुरले हाम्रो विपत्ति पनि देख्नुभयो भने हजुरलाई पूर्ण दया लाग्नेछ; धेरै जना आपत्मा परेका छन्। सबै ऋषिका कुटी-कुटीमा जाऊँ; त्यहीँ गएपछि हजुरको चित्तमा यो दया जाग्ला।’ ऋषिहरूले यसो भन्दा प्रभुजी त्यहाँ गए।

शब्दार्थ: विपत्ती = विपत्ति · हून्या थिइ = हुने थियो · आपत् = आपत्, सङ्कट · रह्याछन् = रहेछन् · मढी मढि = कुटी-कुटी · वाहीं = त्यहीँ

त्यस वनमा रामले भुइँमा अनेक खप्पर देखे र त्यहाँ सोधे: ‘यी कसका खप्पर हुन्? यहाँ मरेकाहरूका अनेक खप्पर म आँखाले देख्छु।’ श्री सीतापतिका वचन सुनेर ऋषिले त्यहाँ बिन्ती गरे: ‘यी ऋषिहरूका टाउका हुन्; यहाँ छलमा परेर धेरै ऋषीश्वर मरे।’

शब्दार्थ: तेस् = त्यस · पृथिविमा = भुइँमा · खप्पर् = खप्पर, खोपडी · कस्का = कसका · मर्याका = मरेकाहरूका · छल परी = छलमा परेर

‘राक्षसको छलले धेरै ऋषि मरे’ भन्ने यो कुरा सुनेर प्रभुले त्यहाँ सबै ऋषिलाई राखेर सबैका सामु ‘म सबै राक्षसहरूको नाश गर्नेछु’ भन्ने प्रतिज्ञा पनि गरे। त्यहाँ ऋषिहरूको मन खुसी भयो, र सबै आनन्दमा परे।

शब्दार्थ: भन्न्या = भन्ने · साम्ने = सामु, अगाडि · प्रतिज्ञा = प्रण · नष्ट गरुँला = नाश गर्नेछु · हुन गो = भयो

त्यहाँ केही वर्ष बिताएर हरिले सबै योगीको दुःख हरे। फेरि सुतीक्ष्णमाथि माया लागेर प्रभु त्यहाँबाट हिँडे। भक्त सुतीक्ष्ण जहाँ थिए, त्यहीँ गएर प्रभुले दर्शन दिए। सुतीक्ष्ण ऋषिले पूर्ण पूजा गरेर रामलाई मनमा राखे।

शब्दार्थ: बिताइ = बिताएर · ताप् = ताप, दुःख · हर्या = हरे · उपर = माथि · प्रस्थान् = प्रस्थान, यात्रा · मन्मा लिया = मनमा राखे, ध्याए

‘सुन, यो देह जहिले छुट्ला, तिमीलाई सायुज्य मुक्ति मिल्नेछ।’ प्रभुको यस्तो आज्ञा सुनेर ‘अब त कर्मको पासो टुट्नेछ’ भन्ने ऋषिको मनमा भयो, र उनले चित्तमा धेरै हर्ष पाए। सीतारामले अगस्त्यकहाँ गएर केही दिन बस्ने मनमा विचार गरे।

शब्दार्थ: सायुज्यै = सायुज्य (ईश्वरमा मिल्ने मुक्ति) नै · जैले = जहिले · छुट्ला = छुट्नेछ · पाश = पासो, बन्धन · टुट्ला = टुट्नेछ · कछु = केही

प्रभुकै साथमा पछिपछि सुतीक्ष्ण पनि गए। अगस्त्यका भाइकहाँ पुगेर प्रभु एक रात त्यहाँ बसे। ती अग्निजिह्व पनि उनलाई ईश्वर भनी चिनेर खुब खुसी भए, र त्यहाँ उनले विधिपूर्वक पूजा पनि गरे।

शब्दार्थ: साथैमा = साथमै · सित = कहाँ, सँग · अग्नीजिह्वा = अग्निजिह्व (अगस्त्यका भाइ) · चिह्नी = चिनेर · विधि सित = विधिपूर्वक · पूजन = पूजा