शबरी र सुग्रीवतर्फ

‘हे नाथ, सीताजी भेटिनेछिन्। अब हजुर शबरी जहाँ छिन्, त्यहाँ जानुहोस्। उनको हजुरका चरणकमलमा अत्यन्त भक्ति छ; उनको ताप छुटाइदिनुहोस्।’ जगन्नाथसँग यति बिन्ती गरेर ऊ आफ्नो धाम गएपछि रामले फेरि आश्रममा पुगेर खुब कृपा राखी हेर्दै शबरीलाई दर्शन दिए।

शब्दार्थ: मिल्निन् = भेटिनेछिन् · तिन्का = उनका · छुटाऊ = छुटाइदेऊ · पौंचि = पुगेर · दर्शन् = दर्शन, भेट · कृपा = दया

शबरी आसनबाट झट्टै उठेर रामका चरणमा परिन्। सकेसम्म धेरै पूजा गरेर त्यहाँ उनले हात जोडी बिन्ती गरिन्: ‘हे नाथ, म हीन कुलकी, स्त्री जातकी, गरिब हुँ; हजुरको स्तुति जान्दिनँ। मेरो आधार केवल यिनै चरण हुन्; मेरो गति यस्तै छ।’

शब्दार्थ: सक्भरको = सकेसम्मको · हात् जोरि = हात जोडेर · हिन् कुलकी = हीन कुलकी · स्त्रिजाति = स्त्री जातकी · जान्दीन = जान्दिनँ · फगत् = केवल

‘गुरुबाट सबै कुरा विस्तारमा सुनेर, गुरुको आज्ञा मनमा लिएर, “हजुरलाई कहिले देख्छु” भन्दै तन-मन हजुरमै अर्पेर, हजुरको नित्य पूजा गर्दै, हे स्वामी, म यहाँ बसेकी थिएँ। हे नाथ, आज हजुरको दया भयो; मैले हजुरलाई प्रत्यक्ष देखिलिएँ।’

शब्दार्थ: देखि = बाट · मनैमा = मनमै · कैल्हे = कहिले · ख्वामित् = स्वामी · बस्याकी थियाँ = बसेकी थिएँ · प्रत्यक्ष = आँखैअगाडि

‘आज हजुर केले गर्दा यति धेरै प्रसन्न हुनुभयो? मैले कुन कर्म गरेँ? योगीहरूको मनले पनि भेट्न नसकिने हजुरको दर्शन मैले त गरेँ।’ यस्तो बिन्ती सुनेर प्रभुमा धेरै दया पलायो, र उनले कारण बताए: ‘म उच्च-नीच, स्त्री-पुरुष विचार गर्दिनँ; भक्ति भए म त खुसी हुन्छु।’

शब्दार्थ: क्याले = केले · प्रसन्न = खुसी · भेटि सकिन्या = भेट्न सकिने · हेतू = कारण · उच्निच् = उच्च-नीच · विचार्दिन = विचार गर्दिनँ

‘साधन नौ छन्, अथवा भनौँ भक्ति नौ छन्; ती नौमध्ये पहिलो त सत्सङ्ग हो। पहिलो साधन भयो भने, बाँकी रहेका जुन आठ साधन हुन्, ती असल सङ्गतले क्रमैसँग मिल्छन्। सत्को सङ्ग भए सबै बनिहाल्छ; कुन सङ्गतले के हुन्छ!’

शब्दार्थ: साधन् = साधन, उपाय · सत्संग = सत्सङ्ग, असल सङ्गत · रह्याका = रहेका · क्रमसितै = क्रमैसँग · असल् = राम्रो · सत्को = सज्जनको

टिप्पणी: यहाँ रामले नौ साधन वा नौ भक्ति (नवधा भक्ति) भनेका छन्, तर श्लोकले पहिलो सत्सङ्गको मात्र नाम लिन्छ; बाँकी आठको नाम लिँदैन।

‘तिमीलाई सत्सङ्ग भइरहेको छ; दिनदिनै ममाथि तिम्रो भक्ति ठूलो हुँदै गएको छ। सज्जनको सङ्गत पाएर तिमी सबै गुणमा पारङ्गत भइसकेकी छौ। मैले यो देखेँ, र दर्शन दिन भनेर आज म आफैँ खुसीसाथ आएँ। मैले दर्शन दिएँ, तिमीले मलाई पायौ; तिमी अधम भएकी भए मलाई पाउँथ्यौ र?’

शब्दार्थ: सङ् = सङ्ग · उपर् = माथि · पार पौंची गयाकी = पार पुगिसकेकी · आफैं = आफैँ · दीयाँ = दिएँ · अधम = नीच

‘आज तिम्रो मुक्ति भयो; अब तिम्रो दुःखकष्ट छुट्यो, आज खुसी भएर जाऊ। मेरी सीता कहाँ छिन्? केही खबर छ भने त्यो पनि सबै बताऊ।’ आदेश सुन्नेबित्तिकै त्यहाँ शबरीले बिन्ती गरिन्: ‘के बताऊँ? हजुर त सर्वव्यापी हुनुहुन्छ; हजुरले बुझ्न नसक्ने रत्तिभर ठाउँ पनि छैन।’

शब्दार्थ: फजिति = दुःखकष्ट · छुट्या = छुटे · कछु = केही · हूकुम् = आदेश · सर्वव्यापी = सबैतिर व्याप्त · रती = रत्तिभर

‘यो मैले साँचो बिन्ती गरेँ; तैपनि आज हजुरले मानिसको यो रूप धारण गर्नुभएको छ, र आज्ञा पनि भयो, त्यसैले समय विचार गरेर म हजुरसँग बिन्ती गर्छु। सीता लङ्कामा छिन्। अब हजुर सुग्रीवलाई भेट्न जानुहोस्; जति-जति काम छन्, ती सबै उनले पूरै पार लगाउनेछन्।’

शब्दार्थ: नरको = मानिसको · धारी = धारण गरेर · काल् = समय · बक्स्या जावस् = जानुहोस् · गर्नन् = गर्नेछन् · बिल्कुलै = पूरै

‘पम्पा भन्ने तलाउ नजिकै रहेको ऋष्यमूक पर्वतको टुप्पैमा उनी बस्छन्; अत्यन्त दुःख सहेर सधैँ दिन बिताउँछन्। बालीको डर भएकाले उनी त्यहाँ धेरै समयदेखि बसेका छन्; बाली त्यहाँ जाँदैन। बालीलाई त्यहाँ नजानू भन्ने सराप छ। मैले यहाँ सबै बिन्ती गरेँ।’

शब्दार्थ: भन्नू = भन्ने · तलाऊ = तलाउ, ताल · टाकूरैमा = टाकुरामै, टुप्पोमै · सँधैंका = सधैँका · हुनाले = भएकाले · सराप् = सराप

‘सुग्रीवसँग मितेरी गर्नुहोस्; सबै काम बन्नेछ, सीता पनि भेटिनेछिन्। आज म यहीँ हजुरको नजिकै यो शरीर जलाएर खरानी पार्छु।’ यसरी बिन्ती गरेर चितामा पसी शबरीले आफ्नो यो सारा शरीर खरानी पारिन्। ठाकुरप्रतिको अत्यन्त भक्तिले ती शबरीले संसार-सागर तरिन्।

शब्दार्थ: मित्यारि = मितेरी, मित लगाउने मित्रता · हून्या छ = हुनेछ · खाग् = खरानी · चिता विषे = चितामा · पसि = पसेर · संसारसागर् = संसार-सागर

कस्तो दुर्लभ कुरा! जातकी अधम भएर पनि रघुनाथ उनीसँग खुसी भए, र श्रीरामका अगाडि शरीर छाडेर उनी त्यसै सजिलै पार पुगिन्। ब्राह्मण भएर भक्ति गर्छ भने त उसको झन् के कुरा! जो कोही पनि, भक्ति भयो भने, ऊ पूरा योगी हुन्छ।

शब्दार्थ: दुर्लभ् = दुर्लभ, पाउन गाह्रो · जात्की = जातकी · अधम् = तल्लो, नीच · सहज् = सजिलै · झन् = अझ · पुरा = पूरा

टिप्पणी: श्लोक १२१–१२२ मा कथा रोकेर कथा भन्ने स्वर आफैँ टिप्पणी र उपदेश गर्छ; यी विचार ग्रन्थका हुन्।

हे मानिसहरू हो, रघुनाथका चरणको भक्ति नै मुक्ति दिने हो। यो जानेर, राम कामधेनुजस्तै हुन् भनेर मनमा लिनू। अरू मन्त्र-तन्त्रले के गर्छौ? सबै छोडेर राममा तन-मन लगाऊ, र मनले अवश्य जान: सार यसै काममा मिल्छ।

शब्दार्थ: लोक् हो = मानिसहरू हो · दिन्या = दिने · कामधेनु = इच्छा पूरा गर्ने गाई · सरिका = जस्ता · मन्त्रतन्त्रहरुले = मन्त्र-तन्त्रहरूले · सार् = सार