कबन्धको उद्धार

त्यहाँ एउटा राक्षस थियो। उसको मुख छातीमा थियो, टाउको थिएन, त्यसैले उसको नाम कबन्ध रहेको थियो। उसका चार-चार कोससम्म पुग्ने दुई अत्यन्त बलिया, लामा हात थिए; ऊ एकै ठाउँ बसीबसी सबैलाई हातले तानेर खान्थ्यो। उसैका हातको बीचमा रघुपति पुगे, र अगाडि जाने बाटो रोकियो।

शब्दार्थ: सिर = टाउको · कोस्सम्म = कोससम्म · दीर्घ = लामो · बाहू = पाखुरा, हात · खैंचि = तानेर · मार्ग = बाटो

टिप्पणी: ‘कबन्ध’ को अर्थ टाउको नभएको धड हो; श्लोकले नाम त्यसैबाट जोडेको छ। एक कोस करिब तीन किलोमिटर मानिन्छ।

राक्षसले घेरेको बुझेर रघुनाथले भाइलाई भने: ‘हे लक्ष्मण, देख्यौ आज? अब हामी बीचमा पर्‍यौँ; यसले हामीलाई निल्छ कि?’ ठाकुरजीको यो वचन सुनेर त्यहाँ लक्ष्मणजीले बिन्ती गरे: ‘हे नाथ, यसको के डर? हामी दुई भएर यसका दुई हात काटिदिऊँ; यहीँ मर्छ।’

शब्दार्थ: घेरियाको = घेरिएको · बिच परियो = बीचमा परियो · ठाकुर्जीका = प्रभुका · दुइ भइ = दुई भएर · काटिद्यूँ = काटिदिऊँ · याहिं = यहीँ

यति कुरा गरेर उनीहरूले दुवै हात सजिलै काटेर खसाले। हात खसेपछि राक्षसले पनि त्यहाँ अचम्म मान्यो, र सोध्यो: ‘म जस्तो वीरका पनि हात तिमीहरूले आज यहाँ सजिलै खसालिदियौ! तिमीहरू को हौ? मनमा के लिएर वनमा डुल्छौ? कहाँ जानु छ?’

शब्दार्थ: सहजमा = सजिलै · काटी खसाल्या = काटेर खसाले · आश्चर्य = अचम्म · डुल्छौ = घुम्छौ · जानू = जानु

श्री रघुनाथले पनि हाँसेर विस्तारपूर्वक उत्तर दिए। त्यहाँ ‘राम’ भन्ने सुनेर उसले मनमा चिन्यो: ‘यिनै हरि हुन्।’ प्रभुलाई चिनेर ऊ अत्यन्त खुसी भयो र आफ्नो सबै वृत्तान्त सुनायो: ‘हे नाथ, आज मैले हजुरलाई चिनेँ; यहाँ हजुरलाई पाएँ, र मेरा सबै ताप टरे।’

शब्दार्थ: हाँसेर = मुस्कुराएर · विस्तार् = विस्तारले · चिह्न्यो = चिन्यो · हरी = हरि (भगवान्) · ताप् = दुःख · टर्यो = टर्‍यो, हट्यो

‘मैले ब्रह्माबाट अवश्य वरदान पाएको थिएँ; म गन्धर्व हुँ। तैपनि म राम्रो छु भन्ने घमण्ड भयो, र ऋषि त साह्रै कुरूप रहेछन् भनेर म अलिकति हाँसेँ। अनि अष्टावक्र ऋषिले “लौ, तँ राक्षस होस्!” भनेर पहिले सराप दिए, पछि फेरि मुक्ति पनि बताए।’

शब्दार्थ: देखि = बाट · गर्व = घमण्ड · नराम्रा = कुरूप · हाँस्याँ = हाँसेँ · भयेस् = होस् · स्राप = सराप

टिप्पणी: कबन्धलाई सराप दिने ऋषिको नाम सबै रामायणमा एउटै छैन; यहाँ अष्टावक्र भनिएको छ।

‘राक्षस भएर म रिसले घुम्थेँ; इन्द्रजीले मेरो टाउको हरे। ब्रह्माको वरदान थियो, त्यसैले म बाँचेँ; इन्द्र आदि सबै छक्क परे। “टाउको गएर पनि यो बाँच्यो, अब यसले कसो गर्ला?” भनेर इन्द्रजीमा धेरै दया पलायो, र खानका लागि छातीमा मुख दिएर उनी गए।’

शब्दार्थ: फिर्दथ्याँ = घुम्थेँ · सिर् = टाउको · हर्या = हरे, काटे · जियाँ = बाँचेँ · छक् पर्या = छक्क परे · खान कन = खानका लागि

‘चार-चार कोससम्मका कुरा समाउन भनेर उनले लामा हात पनि दिए। ती हात हजुरले आज खसालिदिनुभयो; यहीँसम्म यी थिए। ती अष्टावक्र ऋषिले पहिले जस्तो मुक्ति बताएका थिए, ठ्याक्कै त्यस्तै भयो: यी हात खसे, र मैले यहीँ मुक्ति पाएँ।’

शब्दार्थ: तलक् = सम्म · समाउन = समात्न · गिराइ बक्सनु भयो = खसालिदिनुभयो · पैल्हे = पहिले · ठिक्क = ठ्याक्कै · गिरि गया = खसे

‘क्या कुरा! प्रभो, जति आशा गरेको थिएँ, आज म त्यति नै धन्य रहेछु। रातदिन हजुरका चरणको रटना थियो; अब शरणको गति भयो। एउटा खुब गहिरो खाडल खनेर त्यसमा मेरो यो शरीर राखी जलाएर भस्म पारिदिनुहोस्; म संसार तरेर जान्छु।’

शब्दार्थ: आस्रा = आशा, भरोसा · रटना = रटान, निरन्तर जप · शरण्को गती = शरणको गति · देह = शरीर · पोली = पोलेर, जलाएर · तरी = तरेर

‘सीता पाउने उपाय म साँचो रूपमा बिन्ती गर्नेछु।’ उसको यो बिन्ती सुनेर हरिले उसलाई जलाएर खरानी पारिदिए। उसले सुन्दर, शुद्ध रूप धारण गर्‍यो; प्रभुजीले खुसी भएर उसलाई वरदान पनि दिए। उसले ठूलो भक्तिले स्तुति गर्‍यो, र ऊ परमधाम पनि पुग्यो।

शब्दार्थ: उपाय = उपाय, बाटो · गर्न्याछु = गर्नेछु · खाग् = खरानी · स्वरूप् = रूप · वर् = वरदान · परम्धाम् = परमधाम