नारदको प्रश्न

एक दिन संसारको भलो गरूँ भनेर नारद सत्यलोक पुगे। त्यहाँ ब्रह्माजी हुनुहुन्थ्यो; नारद उहाँको चरणमा परे र उहाँलाई खुसी पारे। ‘के सोध्छौ? सोध, म भन्छु’ भनेर ब्रह्माजीले आज्ञा गर्नेबित्तिकै उहाँको करुणा बुझेर ऋषिले यसो बिन्ती गरे।

शब्दार्थ: गया = गए · हित् = भलो · ताहिं = त्यहाँ · थिया = हुनुहुन्थ्यो · पर्या = परे · गराया = पारे · मर्जी = आज्ञा · भयेथ्यो = भएको थियो · गर्या = गरे

‘हे ब्रह्माजी, राम्रा र नराम्रा जति कुरा छन्, मैले सबै सुनिसकेको छु। सुन्न बाँकी केही छैन, तैपनि अहिले एउटा कुरा सुन्ने इच्छा छ। जब यो कलियुग आउला, प्राणीहरू दुराचारी हुनेछन्; उनीहरूको बुद्धि तल झर्नेछ र उनीहरू अनेक किसिमका पाप गर्नेछन्।’

शब्दार्थ: शुभाशुभ = राम्रो-नराम्रो · रह्याँछू = रहेको छु · कछू = केही · आऊला = आउला · कली = कलियुग · बखतमा = बेलामा · दुराचार् = खराब आचरण · गर्न्या = गर्ने · निच्का = नीच, तल्लो · मतीमा = बुद्धिमा

‘कसैले साँचो कुरा बोल्ने छैन; बरु अरूको निन्दा गर्नेछन्। अर्काको धन खान पाए हुन्थ्यो भन्ने लोभलाई नै असल ठान्नेछन्। कोही परस्त्रीमा लिप्त हुनेछन्, कोही हिंसामा। शरीरलाई नै आत्मा ठानेर आस्थाविहीन पशुजस्तै बाँच्नेछन्।’

शब्दार्थ: गरैन = गर्दैन · गर्नन् = गर्नेछन् · अभिलाष् = लोभ, इच्छा · परस्त्रिमा = अर्काकी स्त्रीमा · रत = लिप्त · महाँ = मा · देहैलाइ = शरीरलाई नै · नास्तिक् = आस्था नभएको · तहाँ = त्यहाँ

‘कामवासनाका दासजस्ता भएर स्त्रीलाई देवताझैँ मान्नेछन्, तर आमाबुबालाई शत्रुजस्तै ठान्नेछन्। ब्राह्मण भएर पनि वेद बेच्नेछन्; कसैले पढे पनि ‘धन नै ठूलो हो, सजिलै धन कमाउँला’ भनेर मात्र पढ्नेछन्।’

शब्दार्थ: काम्का = कामवासनाका · चाकर = दास · द्यौता = देवता · सरी = जस्तै · खुप् = धेरै · भै कन = भएर · पढुन् ता पनी = पढे पनि · आर्जन् = कमाइ · गरौंला = गरौँला

टिप्पणी: यो कलियुगको परम्परागत विलाप हो, जुन पुराणहरूमा बारम्बार आउँछ। यसमा त्यस बेलाको समाजको सोच (जात, स्त्री, परिवार) झल्किन्छ; यहाँ यसलाई कथाको अंशका रूपमा मात्र राखिएको छ, सल्लाहका रूपमा होइन।

‘क्षत्रियहरूमा पनि आफ्नो धर्म रहने छैन; उनीहरू तल्लो आचरणका हुनेछन्। शूद्र आदि भने ब्राह्मणजस्तै तपस्वी भएर बस्नेछन्। धेरै स्त्रीहरू भ्रष्ट हुनेछन्, पति र ससुराप्रति ठूलो द्रोह गर्नेछन्। यस्ता पतित मानिस कसरी संसाररूपी सागर तरेर मुक्त होलान्?’

शब्दार्थ: रह्वैन = रहँदैन · इ = यी · होइ = भएर · बरू = बरु · धेर् = धेरै · द्रोह = धोका, विरोध · कसोरि = कसरी · संसारसागर् = संसाररूपी समुद्र · तरी = तरेर

टिप्पणी: माथिको जस्तै: कलियुगको परम्परागत विलाप, त्यस युगको जात र स्त्रीसम्बन्धी सोचसहित। प्रश्न भने अन्तिम पाउमा छ: यस्ता मानिस पनि कसरी तर्लान्?

‘यही चिन्ता मनमा पर्‍यो, र यसको उपाय सोधूँ भनेर, हे दयाका भण्डार, म अहिले आएको छु: यिनीहरू कसरी सजिलै तर्लान्? यस्ता मानिसका लागि तर्ने सजिलो उपाय कुन हो, आज्ञा गरिदिनुहोस्; कुन कुराले यिनीहरू पार तर्छन्, मेरो मन बुझाइदिनुहोस्।’

शब्दार्थ: उपायै = उपाय नै · दयानिधान = दयाका भण्डार · तर्नन् = तर्लान् · सहज् = सजिलै · उ = त्यो · बक्सनुहवस् = गरिदिनुहोस् · क्याले = केले

संसारप्रति दया राखेर नारदले यसो बिन्ती गर्नेबित्तिकै ब्रह्माजी पनि धेरै प्रसन्न हुनुभयो र यसो भन्नुभयो: ‘हे नारद, सबै पाप हर्नका लागि रामायणजस्तो अर्को केही छैन। योभन्दा मुख्य अर्को उपाय छैन; अमृतजस्तै यही सबैको हित हो।’

शब्दार्थ: दुनियाँउपर् = संसारमाथि · खूप् = धेरै · हुनुभो = हुनुभयो · हर्न कन = हर्नलाई · रामायणैले सरी = रामायणजस्तो · आर्को = अर्को · यै = यही