परशुरामको शरण, अयोध्या फर्काइ

यति आदेश दिएर रामले परशुरामको तेज खिच्नेबित्तिकै परशुरामले श्रीरघुनाथलाई चिने र पहिलेको वृत्तान्त सम्झे। त्यहाँ उनले यस्तो बिन्ती पनि गरे: ‘हे हरि, हजुर जगन्नाथ हुनुहुन्छ भनेर मैले चिनेँ; हे भगवन्, जसको केही अंश पाएर म पनि यस्तो भएँ।’

शब्दार्थ: येति = यति · तेज् = तेज, शक्ति · खैंचनू भो = खिच्नुभयो · वृत्तान्त = पुरानो घटना · जगन्नाथ् = संसारका स्वामी · अंश = अंश, भाग

‘“कार्तवीर्य अति पापी भयो, अब यसलाई मार्छु” भनेर, म बालक नै थिएँ तापनि, मैले हजुरको ठूलो तपस्या गरेँ। हजुरले खुसी भएर मलाई शक्तिसहितको यस्तो वरदान दिनुभयो: “मेरो केही शक्ति लिएर अब जाऊ, तिम्रो इच्छा पूरा हुनेछ।”’

शब्दार्थ: मार्छू = मार्छु · पो = नै (जोड दिने) · थियाँ = थिएँ · वर् = वरदान · शक्ती समेत्को = शक्तिसहितको · हुन्याछ = हुनेछ

‘“पहिले कार्तवीर्यलाई मार, अनि एक्काइस पटक सबै क्षत्रियको नाश पनि गर; प्रभुको आदेश यस्तै छ। क्षत्रियविहीन भएकी पृथ्वी तिमीले कश्यपजीलाई दिनू। यति काम गरिसकेर आफ्नो पहिलेको अभिलाषा (सेखी) पूरा गर्नू।”’

शब्दार्थ: पैल्हे = पहिले · फेर् = फेरि, त्यसपछि · एक्काईस बखत् = एक्काइस पटक · क्षत्रीशून्य = क्षत्रियविहीन · कश्यप्जिलाई = कश्यपजीलाई · सेखी = घमन्ड, अभिलाषा

पाठ पक्का छैन: ‘तिमिले’ भनिएकाले तेस्रो-चौथो पाउका ‘दिया’ र ‘पुर्याई लिया’ लाई हरिको आदेश (आज्ञार्थ) मानेर पढिएको छ (१९७६ को हिन्दी अनुवादले पनि भविष्यका रूपमा लिएको छ)। ‘अघिको सेखी’ को ठ्याक्कै अर्थ (पुरानो प्रण, घमन्ड वा अभिलाषा) पक्का भएन।

‘“त्रेतायुगमा म संसारमा राम नाम धारण गरेर मानिसका रूपमा अवतार लिनेछु। त्यही बेला तिमीसँग भेट होला, र यो शक्ति फेरि हरिलिनेछु। त्यसपछि ब्रह्माजीको दिनभरि तपस्या गरेर बस्नू।” यति अर्ती मलाई दिएर हरि वैकुण्ठधाम जानुभयो।’

शब्दार्थ: त्रेतामा = त्रेतायुगमा · नरमा = मानिसका रूपमा · फेरी हरी = फेरि हरेर · तपै = तप नै · ब्रह्मैजिका दिन् भरी = ब्रह्माजीको दिनभरि · बैकुण्ठधाम्मा = वैकुण्ठधाममा

‘मैले ती सबै काम पनि गरिसकेँ, अनि रामलाई भेटेँ पनि। हजुरले मेरो शक्ति हरिलिँदा हजुर प्रभु हुनुहुन्छ भनेर मैले चिनेँ। मेरो जन्म सफल भयो; मैले सजिलै परमात्मालाई पनि पाएँ। हजुरको कृपाको पात्र बनेर मैले सबै तत्त्व पनि बुझेँ।’

शब्दार्थ: गरि सक्याँ = गरिसकेँ · भेट्याँ = भेटेँ · हरि लिंदा = हरिलिँदा · सहजमा = सजिलै · परात्मा = परमात्मा · पात्रै = पात्र नै

‘हजुरका जो भक्त छन्, उनीहरूसँग मेरो सत्सङ्ग होस्। हे प्रभु, यो भक्ति दृढ भएर हजुरकै यिनै चरणमा रहोस्।’ त्यहाँ यति बिन्ती गरेर परशुरामले सबै पाप र पुण्य समर्पण गरे। प्रभुले इच्छा गरेको वर दिँदा परशुराम आनन्दमा परे।

शब्दार्थ: सत्सङ्ग = सज्जनको सङ्गत · हवस् = होस् · दृढ = अटल · सकल = सबै · समर्पण् = अर्पण · इच्छित् = चाहेको

त्यहीँ श्री रघुनाथको वरिपरि घुमेर र नमस्कार गरेर, आज्ञा लिई, मन रामको चरणमा राखेर उनी महेन्द्र पर्वततिर गए। दशरथजीले छोराको तेज देखे, र हर्षका आँसुका धारा बगाउँदै, अँगालो आदि गरेर त्यहीँ प्रेमको सागरमा डुबे।

शब्दार्थ: ताहीं = त्यहीँ · घूमी = घुमेर · मर्जीले = आज्ञाले · गिरिमा = पर्वतमा · हर्षाश्रुधारा = हर्षका आँसुका धारा · डुबि गया = डुबे

यति काम गरेर राम गए र सजिलै अयोध्या पुगे। त्यहाँ रामले सीतालाई लिएर केही समय राज्यको सुख भोग गरे। ‘भरत भान्जा हुन्, केही दिन यहीँ घरमा ल्याऊँ’ भनेर भान्जालाई लिन युधाजित् पनि खुसीसाथ आए।

शब्दार्थ: सहजमा = सजिलै · भोग् = भोग · क्यै = केही · भानिज = भान्जा · लिना निमित्त = लिनका लागि · खुसिले = खुसीले

श्री दशरथजीले पनि बिदा दिए; बिदा पाउनेबित्तिकै भरतजी शत्रुघ्नलाई मात्र साथ लिएर मामाकहाँ गए। ‘राम विवाह गरेर पुरीमा आए’ भन्ने खबर फैलिनेबित्तिकै सारा प्रजाको मन प्रसन्न भयो; यसभन्दा बढी खुसी अरू के हुन्थ्यो र!

शब्दार्थ: बीदा = बिदा, अनुमति · मिलेथ्यो जसै = पाउनेबित्तिकै · पो = नै (जोड) · पुरिमा = पुरीमा, सहरमा · रैयतको = प्रजाको · अबर् = अरू

कौशल्याले पहिले तपस्या गरेकी थिइन्, त्यसैले सीता र राम यहाँ उनका छोरा-बुहारी भए। कौशल्यालाई अदितिको शोभा मिल्यो, उनका सबै दुःख गए। सीता-राम पनि संसारमा सबैको आनन्द-मङ्गल गर्दै रहे; तीनै लोकका नाथ हरि मानिसको जस्तो चाला गरेर रहे।

शब्दार्थ: तप् = तपस्या · अदितिको = देवमाता अदितिको · ताप् = सन्ताप, दुःख · सकलको = सबैको · चेष्टा = चाला, व्यवहार · त्रैलोक्यका = तीनै लोकका