पम्पा र हनुमान

शबरी मुक्त भएर जानेबित्तिकै, उनका सबै कुरा सुनेका रामले पनि ‘आज म ऋष्यमूक पर्वतमा जान्छु र सुग्रीवलाई भेट्छु’ भने। जाँदै गर्दा पम्पा भनिएको, एक कोस फैलिएको तलाउ भेटियो। ‘शबरीले भनेको यही हो’ भनेर श्री रघुनाथले त्यसलाई चिने।

शब्दार्थ: जस्सै = जसै, जुनबेला · मुक्त = मुक्त, मोक्ष पाएकी · गिरिमा = पर्वतमा · कोस् = कोस (दूरीको नाप) · तलाउ = ताल, पोखरी · चीह्न्या = चिने

पाठ पक्का छैन: तेस्रो पाउको ‘कोस् भरिको तलाउ’ लाई ‘एक कोस फैलिएको तलाउ’ भनी पढिएको छ; १९७६ को हिन्दी अनुवादले यसलाई ‘करिब एक कोस गएपछि’ तलाउ भेटिएको भनेको छ।

त्यहाँ माछा र कछुवा चल्छन्; कमलका सबै केसर झर्छन्। केसरले नै ढाकिएपछि पानी कहाँ देखिन्छ र! निला, राता, सेता, अनेक रङका कमल त्यहाँ फुलेका थिए, जहाँ हाँस, चकोर, सारस र लाटोकोसेरा कराउँछन्।

शब्दार्थ: कच्छप = कछुवा · केसर् = केसर, कमलको परागकेसर · छोपियो = ढाकियो · सफेद् = सेतो · चकोर = चकोर चरा · लाटाक्वस्यारा = लाटोकोसेरा, उल्लु

सन्तहरूको मन जस्तो निर्मल हुन्छ, पानी पनि त्यस्तै थियो। त्यति निर्मल देखेर (रामको) मन धेरै प्रसन्न भयो; ज्यादै राम्रो लाग्यो। थोरै पानी पनि पिएर जगन्नाथ त्यहाँ सारा वन हेर्दै थिए। सुग्रीवले उनलाई देखे, र डराएर प्रभु जहाँ थिए, त्यतै नजर लगाए।

शब्दार्थ: निर्मल = सफा, कञ्चन · माफीक = जस्तै, अनुसार · थोडा = थोरै · पान् = पिउने काम · डरायर = डराएर · नजर् = दृष्टि

(सुग्रीवले भने:) ‘त्यहाँ बुझ्दा बालीको छल रहेछ भने हातले इसारा दिनू; अरू नै कोही सज्जन रहेछन् भने हेरेर मुसुक्क हाँसिदिनू। हनुमान, ब्राह्मणको केटो बनेर जाऊ: ती को हुन्, कहाँ जाँदै छन्, मनमा के छ? उनीहरू त्यहाँ चारैतिर हेर्दै डुलिरहेका छन्।’

शब्दार्थ: छल = छल, धोका · इसारा = सङ्केत · ओरै = अरू नै · सज्जन = असल मानिस · लडिका = केटो · डुल्छन् = डुल्छन्, घुम्छन्

पाठ पक्का छैन: पहिलो दुई पाउका ‘दिया’, ‘लिया’ भूतकालजस्ता देखिन्छन्, र ‘इसारा दिए, हाँसे’ भनेर पनि पढ्न सकिन्छ। अर्को श्लोकले यसलाई सुग्रीवको ‘हुकुम्’ भनेकाले, र १९७६ को हिन्दी अनुवादले पनि यस्तै बुझेकाले, यहाँ यसलाई हनुमानलाई दिइएको निर्देशन (छल भए हातको इसारा, सज्जन भए मुस्कान) भनी पढिएको छ।

सुग्रीवले हनुमानलाई ‘जाऊ’ भनेर यो हुकुम दिएपछि हनुमान ब्राह्मणको केटो बनेर रामको हजुरमा पुगे, र विधिपूर्वक बिन्ती गरेर प्रभुको सबै काम सोधे। सोध्नेबित्तिकै प्रभुले खुसी हुँदै आफ्नो नाम र कामको विस्तार बताए।

शब्दार्थ: हूकुम् = हुकुम, आज्ञा · हजुर्मा = हजुरमा, अगाडि · पौंची = पुगेर · पाठ् सित = विधिपूर्वक, ढङ्गसित · विस्तार् = विस्तार, पूरा विवरण · खुस् भै = खुसी भएर

हनुमानले पनि त्यहाँ सुग्रीवको विस्तार बिन्ती गरे। ‘श्री रघुनाथलाई बोकूँ’ भनेर उनले फेरि झट्टै आफ्नो स्वरूप धारण गरे। ‘रघुनाथलाई छिट्टै सुग्रीवको छेउमा पुर्‍याऊँ’ भनेर राम र लक्ष्मणलाई बोकी हनुमान आकाशमा खुब उफ्रिए।

शब्दार्थ: बोकूँ = बोकेर लैजाऊँ · स्वरुप् = स्वरूप, आफ्नै रूप · झट् = झट्टै · जल्दि = छिट्टै · पासमा = छेउमा, नजिक · कूद्या = उफ्रिए

उनीहरू छिट्टै पर्वतमाथि पुगे; राम छहारीमा बसे। सुग्रीवलाई खबर दिन हनुमान त्यहाँबाट छिट्टै गए। सबै विवरण पाएपछि सुग्रीवजी आएर प्रभुको दर्शन गरे। कलिला हाँगा भाँचेर उनले आसन दिए, र आनन्दको सागरमा डुबे।

शब्दार्थ: उपर् = माथि · छाया विषे = छहारीमा · दिना कन = दिनका लागि · पायर = पाएर · कोमल = कलिलो, नरम · आनन्दसागर् = आनन्दको सागर