सीताका गहना, अग्निसाक्षी मित्रता

लक्ष्मणजीले सुग्रीवलाई आसन दिए; हनुमानले त्यहाँ ठूलो सम्मानका साथ लक्ष्मणजीलाई बस्न आसन दिए। लक्ष्मणजीले सबै वृत्तान्त बताएर विस्तार सुनाउनेबित्तिकै, सीताले खसालेर गएका गहना (सुग्रीवले) अगाडि ल्याइदिए।

शब्दार्थ: दीया = दिए · शानले = सम्मानसाथ, शानले · वृत्तान्त = घटनाको विवरण · खसालि = खसालेर · गइथिन् = गएकी थिइन् · हाजिर् गराया = अगाडि ल्याइदिए

(सुग्रीवले भने:) ‘मुखले “हा राम, लक्ष्मण!” यति मात्र भन्दै उनी आकाशमा जाँदै थिइन्। सबै गहना फुकालेर, हाम्रो यही बासस्थानमा खस्ने गरी उनले ती खसालेर गइन्। मैले उनलाई चिनिनँ; म यहीँ थिएँ। यी कसका हुन्, हजुरले यहीँ चिनिबक्सियोस्; यी नै हुन्, हजुरमा दिएँ।’

शब्दार्थ: मुखले = मुखबाट · फुकालि कन = फुकालेर · वासमा = बासस्थानमा · गिर्न्या = खस्ने · चीह्निबक्सनु हवस् = चिनिबक्सियोस्, चिन्नुहोस् · दियाँ = दिएँ

पाठ पक्का छैन: तेस्रो पाउको ‘चिह्नीन याहीं थियाँ’ लाई ‘मैले चिनिनँ, म यहीँ थिएँ’ भनी पढिएको छ (१९५४ को छापामा पनि यही पाठ छ)। ‘चिह्नी’ लाई चिनो (सङ्केत) पनि बुझ्न सकिन्छ: ‘चिनोका रूपमा खसालिन्’।

यति बिन्ती गरेर (सुग्रीवले) ती गहना दिए; प्रभुले पनि ती देखे। सबै गहना चिने, र ‘हा मेरी सीता!’ भन्दै उनलाई ठूलो शोक भयो। गहना छातीमा टाँसेर उनी नाना विलाप गर्दै रोए; अनि लक्ष्मण र सुग्रीवले त्यहाँ प्रभुको मन बुझाए।

शब्दार्थ: गहना = गहना, आभूषण · शोक् = शोक, दुःख · छाति विषे = छातीमा · नाना = अनेक · विलाप्ले = विलापसहित, रुवाइसँग · दिल् = मन

‘हे राम, हामी रावणलाई सजिलै मारेर सीताजीलाई यहाँ हजुरको अगाडि ल्याइदिनेछौँ; त्यो दुष्ट कहाँ जाला र!’ सुग्रीवजीले त्यहाँ रामको हजुरमा यति बिन्ती गरे। श्री हनुमान पनि बोले, र त्यहाँ अग्निलाई साक्षी राखे।

शब्दार्थ: सहजै = सजिलै · गराउँला = गराउनेछौँ, ल्याइदिनेछौँ · दुष्ट = खराब, पापी · अग्नी = अग्नि, आगो · साक्षी = साक्षी, गवाही · धर्या = राखे

अग्निलाई साक्षी राखेर सुग्रीवजीले रामसँग मितेरी गाँसे। बाहुली जोडेर, मित भएर सुग्रीव त्यसबेला नजिकै बसे। त्यहाँ सुग्रीवले बिन्ती पनि गरे: ‘हे नाथ, बालीको डरले फजिती सहेर यही ठाउँमा बस्दै धेरै दिन बिते।’

शब्दार्थ: थ्यैं = सँग · मित्यारी = मितेरी, मित्रता · बाहाँ = बाहुली, पाखुरा · सखा = मित्र · तेस् घरी = त्यस घडी, त्यसबेला · फजीती = फजिती, बेइज्जती

टिप्पणी: ‘मित्यारी’ नेपाली चलनको मितेरी हो, अर्थात् मित लगाएर गाँसिने मित्रता। भानुभक्तले राम र सुग्रीवको अग्निसाक्षी मित्रतालाई यही शब्दले भनेका छन्।

‘बाली यहाँ त आउँदैन; यो मतङ्गजीको सराप हो। यहाँ बस्न नपाएको भए मलाई कसले बचाउँथ्यो? अब म बालीको बलको बिन्ती गर्छु, जसदेखि सबै डराउँछन्। जस्तासुकै वीर हुन्, उससँग लडे भने लड्ने सबै मर्छन्।’

शब्दार्थ: सराप् = श्राप · मातङ्गजीको = मतङ्ग ऋषिको · पायाँ = पाएँ · बचाऊँदथ्यो = बचाउँथ्यो · डर्दछन् = डराउँछन् · हउन् = हुन्, होऊन्

टिप्पणी: मतङ्ग ऋषिको सरापको कथा सुग्रीवले पछि ४.२१–२२ मा सुनाउँछन्।