नयाँ प्वाँख, नयाँ साहस
सम्पातीका प्वाँख उम्रे; हनुमानको साहस कसले जगायो?कथा · १२ श्लोक · ४ मिनेटकथा
सम्पातीले आफ्नो कथा सुनाए: बल जाँच्न उनी र भाइ जटायु सूर्यतिर उडेका थिए; जटायुलाई छोपेर जोगाउँदा उनका आफ्नै प्वाँख डढे, र उनी विन्ध्यमा खसे। चन्द्रमा मुनिले उनलाई सम्झाएका थिए: देह छ भने दुःख छ; रामको अवतार नहुन्जेल यहीँ बस, सीता खोज्ने वानरलाई खबर दिँदा प्वाँख फेरि उम्रनेछन्। नयाँ प्वाँख देखाएर सम्पाती उडे। तर समुद्र तर्न कसैले नसक्दा अङ्गद फेरि शोकमा परे। जाम्बवान्ले उनलाई सम्झाए, अनि चुपचाप बसेका हनुमानलाई भने: उनको जन्म रामकै कामका लागि हो, र बालकमै उनी सूर्यलाई फल ठानी दुई हजार कोस उफ्रेका थिए। हनुमान गर्जिए र पर्वतजस्तै विशाल भए। ‘भेट मात्र गरेर खबर लिएर आऊ’ भन्ने सल्लाह पाएर उनी पर्वतमाथि चढे।
समुद्रतीर र महेन्द्र पर्वतसम्पातीजटायुचन्द्रमा मुनिअङ्गदजाम्बवान्हनुमानगाउँदै गर्दा पढिँदै गरेको शब्द उज्यालो हुन्छ; कुनै पङ्क्ति थिच्दा त्यहीँबाट सुनिन्छ।
सम्पातीका नयाँ प्वाँखरामको काममा समाचार दिएपछि सम्पातीका प्वाँख पुनः उम्रन्छन्।एआईले बनाएको चित्र - श्लोक ४.१३२
सम्पाती र जटायु भाइ दुइ हूँ हाम्रो कती बल् भनी।।
बल् जान्ना कन दूइ भाइ उडि गै श्रीसूर्यबिम्बै मनी।।
पुग्दामा ति जटायुले त अति ताप् मान्या र छोप्याँ जसै।।
बाँच्या भाइ जटायु क्यारुँ म गिर्याँ मेरा डढ्या प्वाँख् तसै।।
‘सम्पाती र जटायु हामी दुई भाइ हौँ। हाम्रो कति बल छ भनी बल जाँच्न हामी दुई भाइ सूर्यको बिम्बतिर ताकेर उड्यौँ। त्यहाँ पुग्दा जटायुलाई साह्रै ताप लाग्यो, र मैले उसलाई छोपेँ। भाइ जटायु बाँच्यो; म के गरूँ, म खसेँ, र तत्कालै मेरा प्वाँख डढे।’
शब्दार्थ: जान्ना कन = जान्नका लागि, जाँच्न · उडि गै = उडेर गएर · श्रीसूर्यबिम्बै = सूर्यको बिम्ब नै · छोप्याँ = छोपेँ · गिर्याँ = खसेँ · प्वाँख् = प्वाँख
पाठ पक्का छैन: डिजिटल प्रतिलिपिमा ‘अपि’ थियो; १९५४, १९६७ र १९७६ का छापा अनुसार ‘अति’ राखिएको छ। ‘छोप्याँ’ (मैले छोपेँ) पाठ १९५४ र १९६७ का संस्करणले अध्यात्म रामायणका आधारमा रोजेका हुन्; तिनका पादटिप्पणीअनुसार अरू दुई छापामा ‘छोड्या’ छ, र १९७६ को हिन्दी अनुवादले जटायुले उड्न छाडेको अर्थ लिएको छ।
- श्लोक ४.१३३
उच्चा देखि गिर्याँ म विन्ध्यगिरिमा तिन् दिन् त मूर्छा भयाँ।।
ब्यूत्याँथ्याँ जब चन्द्रमा मुनि मिल्या तिन्का नजिक्मा गयाँ।।
सोध्या ती ऋषिले र सब् जब भन्याँ आफ्ना विपत्को गती।।
मेरो चित् बुझाउना कन भन्या सब् दुःख हुन्छन् जती।।
‘त्यत्रो उचाइबाट म विन्ध्य पर्वतमा खसेँ, र तीन दिनसम्म बेहोस भएँ। जब म ब्युँतिएँ, चन्द्रमा नाउँका मुनि भेटिए; म उनको नजिक गएँ। ती ऋषिले सोधे, र मैले आफ्नो विपत्तिको सबै हाल भनेँ। मेरो चित्त बुझाउन उनले जति दुःख हुन्छन्, सबैको कुरा भने।’
शब्दार्थ: उच्चा = उचाइ · मूर्छा = बेहोस · ब्यूत्याँथ्याँ = ब्युँतिएँ · मुनि = ऋषि · गती = हाल, दशा · बुझाउना कन = सम्झाउनका लागि
टिप्पणी: वाल्मीकि रामायणमा यी मुनिको नाम निशाकर छ; त्यसको अर्थ पनि चन्द्रमा नै हो।
- श्लोक ४.१३४
यस्तो हुन्छ विपत्ति गर्भ रहँदा यो हुन्छ यौवन् महाँ।।
यस्तो हुन्छ बुढो हुँदा त भनु क्या थाहै छ सब् मन् महाँ।।
जाहाँ देह बन्यो र दुःख छ भनी पर्दैन भन्नू पनी।।
जाहाँ देह छ ताहिं दुःख छ चिह्न्या साँचो कुरा हो भनी।।
(मुनिले भनेका थिए:) ‘गर्भमा रहँदा यस्तो विपत्ति हुन्छ, जवानीमा यो हुन्छ, बूढो हुँदा यस्तो हुन्छ; के भनूँ, सबै कुरा मनमा थाहै छ। जहाँ देह बन्यो, त्यहाँ दुःख छ भनेर भन्नै पर्दैन। जहाँ देह छ, त्यहाँ दुःख छ; यो साँचो कुरा हो भनेर बुझ।’
शब्दार्थ: गर्भ = गर्भ, कोख · यौवन् = जवानी · बुढो = बूढो · देह = शरीर · भन्नू = भन्नु · चिह्न्या = चिन, बुझ
- श्लोक ४.१३५
तस्मात् दुःख न मान देह छ त रोग् दुःखै छ दुःखै सही।।
श्रीराम्को अवतार् हुन्या बखत तक् यस्सै जगामा रही।।
केही काल बिताउ राम अवतार् होला र सीता पनी।।
हर्ला रावणले र तेस् बखतमा सीताजि खोज्नै भनी।।
(मुनिले भनेका थिए:) ‘त्यसैले दुःख नमान; देह छ भने रोग छ, दुःख छ; दुःखलाई नै सह। श्रीरामको अवतार हुने बेलासम्म यही ठाउँमा रहेर केही समय बिताऊ। रामको अवतार होला, अनि रावणले सीतालाई पनि हर्ला; र त्यस बेला सीताजीलाई खोज्नकै लागि…’
शब्दार्थ: तस्मात् = त्यसैले · मान = मान, मनमा लेऊ · सही = सहेर, सह · यस्सै = यसै, यही · जगामा = ठाउँमा · हर्ला = हरण गर्ला
- श्लोक ४.१३६
विर् बानर्हरु आउनन् ति सँग् भेट् होला उ वेला महाँ।।
सीताको समचार् जसै त कहुला प्वाँख् उम्रनन् फेर् तहाँ।।
भन्थ्या सोहि कुरा सबै पुगि गया हेर् प्वाँख उम्र्या भनी।।
प्वाँख् देखाइ बिदा भई उडि गया जाऊ तिमी लौ भनी।।
‘…वीर वानरहरू आउनेछन्; त्यस बेला तिनीहरूसँग तिम्रो भेट होला। तिमीले सीताको समाचार भन्नेबित्तिकै तिम्रा प्वाँख फेरि त्यहीँ उम्रनेछन्।’ (सम्पातीले भने:) ‘उनले भनेका ती सबै कुरा पूरा भए; हेर, मेरा प्वाँख उम्रे।’ प्वाँख देखाएर, ‘ल, तिमीहरू जाओ’ भन्दै बिदा भई उनी उडेर गए।
शब्दार्थ: आउनन् = आउनेछन् · वेला = बेला · कहुला = भन्नेछौ · उम्रनन् = उम्रनेछन् · पुगि गया = पूरा भए · बिदा = बिदा
टिप्पणी: डिजिटल प्रतिलिपिमा ‘उर्म््या’ थियो; १९६७ र १९७६ का छापा अनुसार ‘उम्र्या’ राखिएको छ।
जाम्बवान्को प्रेरणाजाम्बवान्ले हनुमानलाई उनको बल र जन्मको उद्देश्य सम्झाउँछन्।एआईले बनाएको चित्र - श्लोक ४.१३७
अङ्गद् वीर्हरू खुस् भया अब मिलिन् सीता भनी सब् जसै।।
लाग्या गम्न समुद्रलाइ र गमन् गर्नै न सक्नू कसै।।
फेरी ताप् मनमा पर्यो र अति शोक् अङ्गद्जि गर्दा भया।।
अङ्गद्लाइ बुझाउना कन अघी श्रीजाम्बवान्जी सर्या।।
‘अब सीता भेटिइन्’ भनेर अङ्गद आदि सबै वीर खुसी भए; तर जसै समुद्रलाई गम्न थाले, समुद्र पार जान कसैले सकेन। फेरि मनमा ताप पर्यो, र अङ्गदजी अति शोक गर्न थाले। अङ्गदलाई सम्झाउन श्रीजाम्बवान्जी अगाडि सरे।
शब्दार्थ: गम्न = गम्न, अड्कल गर्न · गमन् = पार जाने काम · सक्नू = सक्नु · ताप् = चिन्ता, पीर · शोक् = शोक · अघी = अगाडि
- श्लोक ४.१३८
साहेप् शोक् रति भर् कदापि न हवस् जाउन् हनुमान् भनी।।
अङ्गद्लाइ बुझाइ झट्ट हनुमान्जीका नजिक्मा पनी।।
पौंची बेस् स्तुति गर्दछन् किन यहाँ चुप्चाप् भई दुर् रह्यौ।।
राम्का काम निमित्त मात्र हनुमन् यो जन्म लींदा भयौ।।
‘हे मालिक, रत्तिभर पनि कदापि शोक नहोस्; हनुमान जाऊन्’ भनेर अङ्गदलाई सम्झाई, जाम्बवान्जी झट्टै हनुमानजीको नजिक पुगेर राम्ररी स्तुति गर्छन्: ‘तिमी यहाँ किन चुपचाप भएर टाढा बसेका छौ? हे हनुमान, रामकै कामका लागि मात्र तिमीले यो जन्म लिएका हौ।’
शब्दार्थ: साहेप् = साहेब, मालिक · रति भर् = रत्तिभर · कदापि = कहिल्यै · नजिक्मा = नजिक · दुर् = टाढा · हनुमन् = हे हनुमान
- श्लोक ४.१३९
क्या वर्णन् बलको गरौं जब तिमी जन्म्यौ उसै फल् भनी।।
पाक्याको फल ठानि सूर्य कन ता हात्ले म टिप्छू भनी।।
आकाश्मा जब ता कुद्यौ दुइ हजार् कोस् तक् पुगी फेर् झर्यौ।।
यस्ता बालकमै थियौ किन यहाँ कोस् चार् सयैमा डर्यौ।।
‘तिम्रो बलको के वर्णन गरौँ! तिमी जन्मनेबित्तिकै सूर्यलाई पाकेको फल ठानेर “फल! म हातले टिप्छु” भन्दै आकाशमा उफ्रियौ; दुई हजार कोससम्म पुगेर फेरि झर्यौ। बालकमै तिमी यस्ता थियौ; यहाँ चार सय कोसमा किन डरायौ?’
शब्दार्थ: वर्णन् = वर्णन · पाक्याको = पाकेको · टिप्छू = टिप्छु · कुद्यौ = उफ्रियौ · झर्यौ = झर्यौ, ओर्लियौ · डर्यौ = डरायौ
उडानको तयारीसीताको खबर ल्याउने सङ्कल्प लिएर हनुमान महेन्द्र पर्वतमा तयार हुन्छन्।एआईले बनाएको चित्र - श्लोक ४.१४०
सून्या सब् हनुमानले स्तुति तहाँ जो जाम्बवान्ले गर्या।।
साह्रै खुस् हनुमान् भया र खुसिले खुप् गर्जना पो गर्या।।
पर्वत्तुल्य बडो स्वरूप् धरि वचन् बोल्या म सागर् तरी।।
लङ्का भस्म गराइ रावण समेत् सब् सैन्य चूर्णै गरी।।
जाम्बवान्ले त्यहाँ गरेको सबै स्तुति हनुमानले सुने। हनुमान साह्रै खुसी भए, र खुसीले खुब गर्जन पो गरे। पर्वतसमान ठूलो रूप धारण गरेर उनले भने: ‘म सागर तरेर, लङ्कालाई भस्म पारेर, रावणसमेत सबै सेनालाई चूर्ण पारी…’
शब्दार्थ: गर्जना = गर्जन · पर्वत्तुल्य = पर्वतजस्तो · बडो = ठूलो · स्वरूप् = रूप · समेत् = सहित · चूर्णै = चूर्ण नै, धुलो
- श्लोक ४.१४१
सीता ली कन आउँछू कि रिसले झुण्ड्यायि रावण् पनी।।
ज्यूँदै दाखिल गर्छु राम्चरणमा खूनी हजुर्को भनी।।
की ता छन् ति सिता यहाँ भनि खबर् मात्रै सिताको लिई।।
फिर्छू श्रीरघुनाथका चरणमा तन् मन् वचन् सब् दिई।।
‘…सीतालाई लिएर आउँछु; कि रिसले रावणलाई पनि झुन्ड्याएर, “यो हजुरको खुनी” भनी ज्युँदै रामका चरणमा हाजिर गर्छु। कि त “सीता यहाँ छिन्” भन्ने सीताको खबर मात्र लिएर, तन, मन, वचन सबै अर्पण गर्दै श्रीरघुनाथका चरणमा फर्कन्छु।’
शब्दार्थ: ली कन = लिएर · झुण्ड्यायि = झुन्ड्याएर · ज्यूँदै = ज्युँदै · दाखिल = हाजिर · खूनी = अपराधी (शब्दार्थ: हत्यारा) · फिर्छू = फर्कन्छु
- श्लोक ४.१४२
श्रीराम्का चरणारविन्द मनमा धर्दा र उठ्दा जसै।।
बोल्या श्री हनुमानले यति कुरा श्री जाम्बवान्ले तसै।।
भन्छन् श्री हनुमानलाइ हनुमन् भेट् मात्र ऐल्है गरी।।
फर्की आउ सिताजिको खबर ली एक्लै न लड्न्या गरी।।
श्रीरामका चरणकमल मनमा धारण गरेर उठ्दै श्रीहनुमानले यति कुरा भन्नेबित्तिकै श्रीजाम्बवान्ले उनलाई भन्छन्: ‘हे हनुमान, अहिले भेट मात्र गरेर, सीताजीको खबर लिएर फर्की आऊ; एक्लै नलड्ने गरी।’
शब्दार्थ: धर्दा = धारण गर्दा · तसै = त्यसै बेला · ऐल्है = अहिले नै · फर्की = फर्केर · ली = लिएर · लड्न्या = लड्ने
टिप्पणी: डिजिटल प्रतिलिपिमा ‘चरणाविन्द’ थियो; १९५४ र १९६७ का छापा अनुसार ‘चरणारविन्द’ राखिएको छ।
- श्लोक ४.१४३
ख्वामित्का सँग लागि गै कन पछी सक्भर् लडौला भनी।।
भन्दा खूसि भई बिदा भइ लिया झट् कुद्न मन्सुब् पनी।।
लाल् मुख् पीत शरीर् गरी गिरि उपर् जल्दी हनूमान् गया।।
सब् प्राणीहरुले तहाँ ति हनुमान्जीलाइ हेर्दा भया।।
‘पछि स्वामीसँगै लागेर गई सकेसम्म लडौँला।’ जाम्बवान्ले यसो भन्दा हनुमान खुसी भए, बिदा लिए, र झट्टै उफ्रने मनसुबा पनि गरे। मुख रातो र शरीर पहेँलो बनाएर हनुमान छिट्टै पर्वतमाथि गए। त्यहाँका सबै प्राणी हनुमानजीलाई हेर्न थाले।
शब्दार्थ: ख्वामित्का = स्वामीका · सक्भर् = सकेसम्म · लडौला = लडौँला · मन्सुब् = मनसुबा, अठोट · लाल् = रातो · पीत = पहेँलो
स्वर: BJ को आफ्नै आवाजबाट बनाइएको एआई स्वर (ElevenLabs), हरेक श्लोकका शब्द जाँचेर
मूल पाठ: archive.org (ramayana_202302, सार्वजनिक), फन्ट रूपान्तरण र प्रतिलिपिका त्रुटि १९५४, १९६७ र १९७६ का छापासँग मिलाएर सच्याइएको · आजको नेपाली, अंग्रेजी अर्थ, शब्दार्थ र कथा: एआईको सहयोगले लेखिएको मस्यौदा, विज्ञको समीक्षा बाँकी