सम्पातीको समाचार

वनमा सम्पाती नाउँका एक अति बूढा गिद्ध थिए। उनी जसै बाहिर निस्के, दृष्टि घुमाएर त्यतातिर हेरे, र ती वानरहरूलाई देखे। अनि उनले यस्तो वचन पनि बोले: ‘अब म पेट भर्छु; आहारा पाएँ।’ अङ्गद आदि वीरहरूले यो वचन सुने र साह्रै डराए।

शब्दार्थ: वृद्ध = बूढो · गृद्ध = गिद्ध · निस्क्या = निस्के · दृष्टि = नजर · अहारा = आहारा, खाना · डराया = डराए

ती सबै वानर भन्न थाले: ‘हाम्रो त काल आएछ। आज हामी अवश्य मर्छौँ; यसले मार्छ; यो गिद्धको चाल हेर! जटायुको भाग्य कस्तो राम्रो! प्रभुजीलाई प्यारो लाग्ने काम गरेर, मालिकलाई रिझाएर, उनी संसारसागर तरेर पार पनि गए।’

शब्दार्थ: आयेछ = आएछ · काल् = मृत्यु, काल · चाल् = चाल, ढङ्ग · ठाकुर्लाइ = मालिकलाई, प्रभुलाई · रिझाइ = रिझाएर, खुसी पारेर · संसारसागर् = संसाररूपी समुद्र

टिप्पणी: डिजिटल प्रतिलिपिमा ‘मछौं’ थियो; पुराना छापा अनुसार ‘मर्छौं’ राखिएको छ।

‘हामी सबै त व्यर्थै गिद्धको मुखमा पर्न यहाँ आयौँ।’ वानरहरूका यति वचन सुन्नेबित्तिकै सम्पातीले त्यहाँ भने: ‘हे वीर हो, नडराओ। आज तिमीहरूले प्यारो कुरा सुनायौ। जटायु मेरै भाइ हो; उसको खबर, सबै कुरा भन।’

शब्दार्थ: व्यर्थै = बेकारमा · विषे = मा · तसै = त्यसै बेला · विर् हो = हे वीरहरू · कहु = भन · सप्पै = सबै

अङ्गद आदि वीरहरूलाई अभय दिएर सम्पातीले यति भन्नेबित्तिकै अङ्गदजीले सबै वृत्तान्त विस्तारसँग सुनाए। अनि सम्पाती त्यहाँ भन्छन्: ‘ल, मलाई सागरमा लैजाओ; आज, अहिल्यै म चाँडो त्यहाँ जटायुलाई जलदान दिन्छु।’

शब्दार्थ: निर्भय = अभय, ढाडस · भन्याथ्या = भनेका थिए · वृत्तान्त = वृत्तान्त, घटना · लैजाउ = लैजाओ · जलदान् = मृतकलाई पानी चढाउने काम · ऐल्हे = अहिले

‘नुहाएर, अञ्जलिदान गरेर म सीताको सबै खबर बताउँला।’ यो कुरा सुनेर वानरहरूले उनलाई उचालेर झट्टै लगिदिए; सम्पातीले स्नान गरे। उनले अञ्जलिदान दिनेबित्तिकै वानरहरूले उनलाई फेरि त्यही ठाउँमा ल्याएर राखिदिए। सम्पातीले खुसी भएर सबै कुरा भनिदिए; उनी (सीतामाथि परेको) आपत्ति देखिरहेका थिए।

शब्दार्थ: स्नान् = नुहाइ · अञ्जलीदान् = अञ्जलिले पानी चढाउने काम · उचालि = उचालेर · उहीं = उही ठाउँमा · राखी दिया = राखिदिए · आपत्ति = आपत्, विपत्ति

पाठ पक्का छैन: चौथो पाउको ‘आपत्ति देख्तै थिया’ को अर्थ पक्का छैन; अर्को श्लोकमा सम्पाती सीतालाई आफ्नै नजरले देख्छु भन्छन्, त्यसैले यसलाई ‘सीतामाथिको आपत्ति देखिरहेका थिए’ भनी पढिएको छ। १९५४ र १९६७ का संस्करणका पादटिप्पणीअनुसार अरू दुई छापामा ‘आपत्त’ छ, जसलाई सम्पादकले ‘आफ त’ (आफैँ) हुन सक्ने अनुमान गरेका छन्।

‘हे वीर हो, म त गिद्ध हुँ, र म सीतालाई आफ्नै नजरले पनि देख्छु: उनी यहीँ छिन्, यस्तो भेषमा छिन्, यति जना उनका साथमा छन्, उनको हालत यस्तो छ। म तिमीहरूलाई सबै भन्छु: यहाँबाट जसले चार सय कोस उफ्रन सक्छौ, त्यो लङ्का पनि पुग्छौ; त्यति उफ्रे लङ्का पुगिन्छ।’

शब्दार्थ: नजर्ले = नजरले, आँखाले · भेष् = भेष, रूप · चाला = हालत, अवस्था · कोस् = कोस (दूरीको नाप) · कुद्न = उफ्रन, फड्को मार्न · पौंचिन्छ = पुगिन्छ

टिप्पणी: एक योजन बराबर चार कोस मानिने हुँदा यहाँको चार सय कोस प्रचलित कथाको ‘सय योजन’ समुद्र नै हो।

‘ती सीताजी लङ्कामा छिन्; त्यहाँ गए जहाँ छिन्, त्यहीँ भेटिन्छिन्। चार सय कोस उफ्रन गाह्रो छ, तैपनि त्यहीँ जाऊ, जाऊ न त्यहाँ। रावणले उनलाई लगेर भित्री गोप्य वनमा राम्ररी राखेको छ। तिमीहरूमध्ये यो समुद्र तरेर त्यहाँ पुगी भेट गर्न को जान सक्छ?’

शब्दार्थ: मिल्छिन् = भेटिन्छिन् · गाह्रो = कठिन · भित्रि = भित्री · गुप्ति = गोप्य · राख्याकि छन् = राखिएकी छिन् · तरी = तरेर

‘अशोकको वनभित्र शिंशपाको एउटा असल रूख छ। सीता त्यहीँ छिन्; त्यहीँ भेट हुनेछ। ल जाओ; यहीँ समय बित्यो। के गरूँ! रावणलाई त म सजिलै मारिदिने थिएँ; तर साक्षात् सूर्यका कठोर किरणले मेरा सबै प्वाँख डढे, त्यसैले पो।’

शब्दार्थ: अश्शोक्का = अशोकको · शिंशपाको = शिंशपा नामको रूखको · गयो काल् = समय बित्यो · क्यारूँ = के गरूँ · कठोर् = कडा · डढ्या = डढे

पाठ पक्का छैन: तेस्रो पाउको अन्तिम ‘हो र को’ को ठ्याक्कै अर्थ स्पष्ट छैन; पाउलाई ‘रावणलाई त म आफैँ सजिलै मार्ने थिएँ’ भनी पढिएको छ।

‘सागरमा चार सय कोस उफ्रन सक्ने कुन वीर छ? जाओ; सीताको समाचार, खबर बुझेर सजिलै यहाँ फर्केर आओ।’ यो समाचार बताएपछि सम्पातीले फेरि खुसी हुँदै आफ्नो सबै हाल सुनाए: कुन रीतले पहिले उनका प्वाँख डढे, र विपत्तिमा परेर उनले कति धेरै ताप सहे।

शब्दार्थ: सकन्या = सक्ने · समचार् = समाचार · बुझि = बुझेर · हवाल् = हाल, अवस्था · विपती = विपत्ति · ताप् = ताप, कष्ट