उडान र सुरसा

‘आज म यो खारा समुद्र सजिलै तर्छु’ भन्ने अठोट गरेर, मनले श्रीरामका कमलजस्ता चरणको गहिरो चिन्तन गर्दै, हनुमान त्यहाँ वीरहरूलाई भन्छन्: ‘हे वीरहरू, म पारि तरेर अहिल्यै सीताजीलाई भेट्छु; ठूलो वेग लिएर जान्छु।’

शब्दार्थ: तर्छू = तर्छु · क्षार = खारा, नुनिलो · इरादा = अठोट, विचार · चरणारविन्द = कमलजस्ता चरण · विर्हरुलाइ = वीरहरूलाई · वेग् = वेग, गति

‘पापी मानिस पनि रामको स्मरणले संसार पार तर्छ। म त रामकै कामका लागि औँठी साथमा लिएर जाँदै छु; म उहाँकै दूत हुँ। खारा समुद्र तर्न के डर? म सजिलै लङ्का पुग्छु।’ यसो भनेर उनले चारै हातखुट्टा जमिनमा धसे, र रमाइलो मान्दै उफ्रे।

शब्दार्थ: स्मरणले = सम्झनाले · औंठि = औँठी · दुतै = दूत नै · पौंचन्छु = पुग्छु · धसि = धसेर, थिचेर · तमासा = तमासा, खेल

पाठ पक्का छैन: चौथो पाउको ‘हेर्दै तमासा पनि’ को अर्थ प्रस्ट छैन: हनुमान आफैँ रमाउँदै (खेलझैँ) उफ्रे भन्ने, वा अरूले तमासा हेर्दै गर्दा उफ्रे भन्ने, दुवै पढिन्छ। १९७६ को हिन्दी अनुवादले ‘कौतुकसाथ’ भनेकाले पहिलो अर्थ लिइएको छ।

दक्षिणतर्फ मुख फर्काएर उफ्रन तयार भई बस्दा, माथि नजर लगाएर अगाडिका दुई खुट्टा धस्दा, घाँटी सोझो पारेर जसै उफ्रे, हनुमान तसै हावाजस्तै भए।

शब्दार्थ: तरफ् = तर्फ · कुद्न = उफ्रन · ऊपर् = माथि · धस्ता = धस्दा, थिच्दा · घाँटि = घाँटी · वायू सरी = हावाजस्तै

आकाशको बाटो लिएर उफ्रिएका हनुमान आकाशमा उड्दै थिए। ‘सीताजीलाई भेटेर फेरि रामचन्द्रकहाँ फर्की पुग्ने बुद्धि र बल यिनमा छ कि छैन? यिनको सबै बल जाँचौँ’ भनेर इन्द्र आदि देवताहरूले सुरसालाई खटाएर छिट्टै पठाए।

शब्दार्थ: आकाश्मार्ग = आकाशको बाटो · उड्थ्या = उड्दै थिए · पासमा = नजिक, कहाँ · अक्कल = बुद्धि · बूझौं = जाँचौँ, बुझौँ · इन्द्रादीहरुले = इन्द्र आदि देवताहरूले

सुरसा छिट्टै गएर हनुमानको अगाडि, सामुन्ने बसिन्। ‘हनुमान के भन्छन्’ भनेर उनले खुसी हुँदै खाने कुरा गरिन्: ‘म धेरै दिनदेखि भोकी छु; के आहार खाऊँ भनेर खोज्दै हिँडिरहेकी थिएँ। बल्ल पाएँ; तिमी यहाँ भेटियौ, म त साह्रै खुसी भएँ।’

शब्दार्थ: अघिल्तिर = अगाडितिर · साम्ने = सामुन्ने · भोकी = भोकाएकी · हिंडथ्याँ = हिँडिरहेकी थिएँ · अहारा = आहार, खाना · बल्ल = बल्ल, अन्त्यमा

‘आऊ, ल मुखमा पस’ भनेबित्तिकै हनुमान बोले: ‘आज सीतालाई नभेटी म कुनै हालतमा मुखमा पस्दिनँ। सीतालाई भेटेर म फर्कनेछु, अनि रघुनाथज्यूको हजुरमा गएर सबै विस्तारसँग बिन्ती गरेपछि आएर तिम्रो आहार भई पस्नेछु।’

शब्दार्थ: मूखमा = मुखमा · तसै = तुरुन्तै · पस्तीन = पस्दिनँ · कसै = कसैगरी, कुनै हालतमा · हजुर्मा = हजुरमा, सामु · पसुँला = पस्नेछु

यस्ता कुरा सुनेर सुरसा भन्छिन्: ‘मेरो मुखमै पसेर निस्केर जाऊ; नत्र म बलले समातेर दाह्रा गाडी मार्छु।’ उनले यति भनेपछि ‘ल, त्यसो भए यहाँ छिट्टै मुख बाऊ’ भनेर हनुमानले पनि आफ्नो शरीर चार कोसको बनाए।

शब्दार्थ: मुखैमा = मुखमै · निस्की = निस्केर · नहीं = नत्र · दाह्रा = दाह्रा, बङ्गारा · बाउ = बाऊ, खोल · कोस्को = कोसको (दूरीको नाप)

चार कोसका हनुमानलाई देखेर सुरसाले बीस कोसको मुख बनाइन्। हनुमान चालीस कोसका भए, र उनले फेरि छिट्टै असी कोसको मुख बनाइन्। हनुमानले फेरि छिट्टै छ बीसा (एक सय बीस) कोसको रूप लिए। जब उनले फेरि दुई सय कोसको मुख बनाइन्, हनुमान बुढी औँलाजत्ति सानो भएर (मुखभित्र) पसे।

शब्दार्थ: बिस् = बीस · चालिस् = चालीस · असि = असी · छबिस = छ बीसा (एक सय बीस) · दूई सय = दुई सय · अँगुष्ठ झैं = बुढी औँलाजस्तो

पाठ पक्का छैन: तेस्रो पाउको ‘छबिस’ लाई ‘छ बिस’ (छ बीसा, अर्थात् एक सय बीस) भनी पढिएको छ, किनभने हनुमानको रूप सुरसाको असी कोसको मुखभन्दा ठूलो हुँदै गएको छ; १९७६ को हिन्दी अनुवादले पनि एक सय बीस कोस भनेको छ। ‘छब्बीस’ पढे यो क्रम मिल्दैन।

हनुमान छिट्टै निस्के र भन्छन्: ‘हे देवी, म मुखमा पसेर निस्केँ। अब म अवश्य जान्छु; बसेर त काम बन्दैन।’ हनुमानका बुद्धि र बलले भरिएका यस्ता वचन सुनेपछि सुरसाले तुरुन्तै आफ्नो सबै साँचो कुरा भनिन्, र खाने कुरा छोडिन्।

शब्दार्थ: निस्क्या = निस्के · देवि = हे देवी · निस्क्याँ = निस्केँ · बन्दैन = बन्दैन, हुँदैन · सितका = सहितका, भरिएका · कुरो = कुरा

(सुरसाले भनिन्:) ‘हनुमान, तिमी काम सिद्ध गरेर आउन सक्छौ; तिम्रो यो बल छ भनेर मैले चिनेँ। म इन्द्रको हजुरमा तिम्रो पराक्रम पनि भन्छु। म त इन्द्रको आज्ञाले तिम्रो बल बुझ्नका लागि मात्र आएकी हुँ।’ यसो भनेर सुरसा खुसी हुँदै स्वर्गमा गइन्, र हनुमान पनि अघि उफ्रे।

शब्दार्थ: साधि = सिद्ध गरेर · हनुमन् = हे हनुमान · चीह्न्याँ = चिनेँ · पराक्रम् = पराक्रम, बहादुरी · आया कि ता हूँ = आएकी त हुँ · कूद्या = उफ्रे