मैनाक, सिंहिका र त्रिकूट

(सागरले भने:) ‘जसले मलाई सागर नाम दिए, ती राजा सगर अब रहेनन्। उनको वंशमा गहनाजस्तै भएर श्रीराम राजा भए। उनैको कामका लागि आज यी हनुमान लङ्का जाँदै छन्। हे मैनाक पर्वत, तिमी (पानीबाट) निस्केर जाऊ, र त्यहाँ गएर उनलाई विश्राम गराऊ।’

शब्दार्थ: धर्या = राखे, दिए · जो गया = जो बितिसके · महाँ = मा · विभूषणसरी = गहनाजस्तै · निस्क = निस्क, माथि आऊ · विश्रामू = विश्राम, आराम

टिप्पणी: बोल्ने सागर हुन् (५.१२ मा ‘सागरका वचन्’)। पुराणअनुसार राजा सगरका छोराहरूले खनेकाले समुद्रलाई ‘सागर’ भनिन्छ। यहाँ सुरसापछि मैनाक आउँछन्; वाल्मीकि रामायणमा मैनाक पहिले र सुरसा पछि आउँछिन्।

‘हनुमान थाकेका होलान्; बिसाएर फलफूल खाऊन् अनि जाऊन्’ भनेर सागरले भनेका वचन सुनेर मैनाक पनि त्यहाँ निस्किए। मानिसको अर्कै रूप लिएर उनले हात जोडेर बिन्ती गरे, र ‘हनुमान, आएर फलफूल खाएर जाऊ’ भन्दै अगाडि सरे।

शब्दार्थ: थाक्या = थाकेका · बिसाइ = बिसाएर, आराम गरेर · निस्क्या = निस्किए · स्वरुप = रूप · हात् जोरि = हात जोडेर · सर्या = सरे

‘सागरको आज्ञा भएकाले म अहिले हजुरको चरणमा आएँ’ भनेर मैनाकले यति बिन्ती गर्दा हनुमान पनि बोले: ‘रामको काम नगरी बसेर म कसरी खाऊँ? म यसै जान्छु। ल, म हातले छुन्छु।’ यसो भनेर उनले खुसी हुँदै मैनाकलाई छोए र तुरुन्तै उफ्रे।

शब्दार्थ: आयाँ = आएँ · ऐल्हे = अहिले · यसै = यत्तिकै · हात्ले = हातले · छोयेर = छोएर · कूद्या = उफ्रे

हनुमान केही टाढा पुगेपछि त्यहाँ सिंहिका नाम गरेकी एउटी राक्षसी थिई। ऊ पानीमै बसेर जीवजन्तुको छाया समातेर बलले तानी खान्थी। उसले छाया समातेर तान्न थालेपछि हनुमानज्यूको गति रोकियो। ‘मेरो गति कसले रोक्यो?’ भनेर उनको दृष्टि तुरुन्तै दसै दिशामा गयो।

शब्दार्थ: दुर् = टाढा · पक्रि = समातेर · जन्तु = जीवजन्तु · खैंचि = तानेर · गती = गति, चाल · दस्मा = दसै (दिशा)मा

तलतिर दृष्टि दिएर हेर्दा जसै ऊ नजरमा परी, उनले एकै चोटि दुई लात हाने, र ऊ सजिलै घुस्रुक्क भएर त्यहीँ मरी। त्यहाँबाट उफ्रँदै गएर हनुमान जसै किनारमा पुगे, उनले त्यहाँ त्रिकूट पर्वतको माथिल्लो टुप्पामा लङ्कापुरी देखे।

शब्दार्थ: तल्तिर = तलतिर · नजर्मा = नजरमा, दृष्टिमा · लात् = लात, लत्ती · घुस्रुक्क = घुस्रुक्क, थचक्क ढलेर · तीरमा = किनारमा · सीरमा = टुप्पामा, शिरमा

टिप्पणी: वाल्मीकि रामायणमा हनुमान सिंहिकाको मुखभित्र पसेर उसलाई मार्छन्; यहाँ लात हानेर मारेको भनिएको छ।

त्यहाँ किनारमै वरिपरि फलफूलले भरिएका रूखहरू छन्। जुन वनमा चराहरू कोलाहल गर्छन्, त्यहाँ भमराहरू लहराका फूलमा हल्लिँदै हल्लिँदै ‘घुनुनु घुनुनु’ गर्दै लहरा-लहरामा डुल्छन्।

शब्दार्थ: वरि परि = वरिपरि · जउन = जुन · गुल् = कोलाहल, हल्ला · भ्रमरहरु = भमराहरू · हल्लि हल्ली = हल्लिँदै हल्लिँदै · बल्लि बल्ली = लहरा-लहरामा (वल्ली)

पाठ पक्का छैन: चौथो पाउको ‘बल्लि बल्ली’ लाई ‘वल्ली-वल्ली’ (लहरा-लहरामा) भनी पढिएको छ; ‘बल्ल-बल्ल’ (मुस्किलले, बिस्तारै) भन्ने अर्थ पनि लाग्न सक्छ। ‘हिंद्दछन्’ लाई ‘हिँड्दछन्’ पढिएको छ।

वरिपरिको जे शोभा थियो, त्यो सबै उनले हेरे; फेरि त्रिकूट पर्वतमाथिको पुरीमा उनको नजर गयो। वरिपरि पर्खाल छन्, बीच-बीचमा खाडल (खाई) छ। अरू कसले यसमा सजिलै दाबी गर्न सक्छ र?

शब्दार्थ: शोभा = सुन्दरता · पूरिमा = पुरीमा, नगरमा · परखाल् = पर्खाल · खावा = खाडल, खाई · दावा = दाबी, हक जमाउने काम

टिप्पणी: ‘खावा’ को अर्थ खाई (खाडल) हो भन्ने ६.१० बाट पनि बुझिन्छ, जहाँ समुद्रलाई नै लङ्काको एउटा ‘खावा’ भनिएको छ।

कडा सुरक्षामा परेको, ज्यादै दुर्गम लङ्का देखेर ‘अहिल्यै पसेर जाऊँ कि राति जाऊँ?’ भन्ने शङ्का गरेर उनले ठहर गरे: ‘म यहीँ बस्छु, र राति सजिलै जानेछु; जानका लागि त रात नै राम्रो।’

शब्दार्थ: तखत = कडा बन्दोबस्त, सुरक्षा · अगम् = दुर्गम, पस्न गाह्रो · घडि = घडी, बेला · जाँकी = जाऊँ कि · ठहराया = ठहर गरे, निधो गरे · जाती = राम्रो, असल

पाठ पक्का छैन: पहिलो पाउको ‘तखत पर्याको’ को अर्थ प्रस्ट छैन। ६.८ मा ‘कस्तो छ तेस्को तखत्’ (लङ्काको बन्दोबस्त कस्तो छ) भनी आएकाले, र १९७६ को हिन्दी अनुवादले ‘कडा व्यवस्था भएको’ भनेकाले, यहाँ ‘कडा सुरक्षा भएको’ अर्थ लिइएको छ।