रामसमक्ष खबर

उनीहरूले राम र सुग्रीवको सामुन्ने भुइँमा परेर दण्डवत् गरे। हनुमानले त्यहाँ एक-एक गरी सबै वृत्तान्त विस्तारमा सुनाए: ‘हे रघुनाथ, लङ्कापुरीमा गएर आज मैले सीताजीलाई भेटेँ। सीताजीलाई देख्नेबित्तिकै म सानो रूपको भएँ।’

शब्दार्थ: दण्डवत् = लम्पसार परेर गरिने ढोग · जमिन्मा = जमिनमा, भुइँमा · वृत्तान्त = घटनाको विवरण · एक् एक् = एक-एक · भेट्याँ = भेटेँ · स्वरुप्को = रूपको

‘पातका बीचमा लुकेर म माताको सामुन्ने नजिकै बसेँ, र त्यही सूक्ष्म रूपमा हजुरको सबै वृत्तान्त सुनाएँ। माता भोकाउनुभएको, दुब्लाउनुभएको थियो; हजुर टाढा हुँदा सम्झेर ज्यादै रुँदै, “राम राम” भन्दै, अनाथझैँ भएर उहाँ निरन्तर विह्वल हुनुहुन्थ्यो।’

शब्दार्थ: पात्का = पातका · अन्तरमा = बीचमा · जननिका = माताको · दुब्लि = दुब्लाएकी · अनाथ् = असहाय · विह्वल् = व्याकुल

‘अशोकवनमा एउटा सिसौको रूख पनि छ। त्यही रूखमा झुन्डिने मनसाय लिएर उहाँ उभिनुभएको थियो; त्यसैबीच उहाँले (हजुरको कथा) सुन्नुभयो। यो वृत्तान्त सुनेर उहाँको आज्ञा भयो: “तँ को होस्? कहाँबाट बोल्छस्? किन लुकेर बोल्छस्? अब नलुक्, सामुन्ने आइज।”’

शब्दार्थ: अश्शोक्का = अशोकको · सिसौ = सिसौ (रूख) · झुन्डीन्या = झुन्डिने · मतलब् = मनसाय · खडि = उभिएकी · आईज = आइज

‘माताको यही आज्ञा पाउनेबित्तिकै म वानरकै रूपमा उहाँका अगाडि गएँ। “को होस्, भन्” भनेर उहाँले सोधिबक्सियो; म फेरि बिन्ती गर्न थालेँ। फेरि हजुरको वृत्तान्त सुनाइसकेर औँठी दिनेबित्तिकै उहाँले बररर आँसु खसाल्नुभयो, र तब उहाँलाई विश्वास लाग्यो।’

शब्दार्थ: जननिको = माताको · वानर्स्वरुप्ले = वानरकै रूपमा · सक्याँ = सकेँ · औंठी = औँठी · बर् बर् = बररर, धारा बगेर · खसालनू = खसाल्नु

‘“यस्ता विपत्ति छन्” भनेर उहाँले आफ्नो दुःखको सबै हाल सुनाउनुभयो। “रघुनाथ आउनुहुन्छ” भनेर मैले पनि धेरै सम्झाएँ। उहाँको आज्ञा भयो: “रघुनाथको हजुरमा मेरो सबै दुःख सुनाएर, गएर, लङ्कामा प्रभुको सवारी चाँडै गराऊ।”’

शब्दार्थ: हवाल् = हाल, अवस्था · विपत् = विपत्ति · बुझायाँ = सम्झाएँ, बुझाएँ · कही = भनेर, सुनाएर · सवारि = सवारी, आगमन · गराऊ = गराऊ, गराइदेऊ

‘कुराकानी गरेर जब म यतातिर फर्कन लागेँ, (हजुरलाई) विश्वास दिलाउन मैले मातासँग कुनै चिनो मागेँ। उहाँले शिरमा रहेको चूडामणि दिनुभयो, र पहिले भएको कागको कुरा पनि सुनाउनुभयो।’

शब्दार्थ: बात्चित् = कुराकानी · विश्वास पार्न = विश्वास दिलाउन · चीज = चिनो, वस्तु · चूडामणी = चूडामणि, शिरको गहना · काग्को = कागको · भयाको = भएको

टिप्पणी: ‘कागको कुरो’: चित्रकूटमा सीताको पाउ ठुङ्ने कागको घटना, जुन सीताले चूडामणि दिँदा हनुमानलाई सुनाएकी थिइन् (५.७६–७८)।

‘उहाँले भन्नुभयो: “मैले लक्ष्मणलाई नभन्नुपर्ने धेरै कुरा भनेँ; तैपनि त्यो रिस लक्ष्मणले कहिल्यै नलिऊन्; सीताले यसो भनेकी थिइन् भनी भनिदिनू।” हात जोडेर उहाँले धेरै बिन्ती गर्नुभयो। यति आज्ञा भएपछि, सबै वृत्तान्त सुनेर, म बिदा भएँ र फर्केर आएँ।’

शब्दार्थ: अवाच्य = भन्न नहुने, कडा · कछू = केही · कदापि = कहिल्यै · लिउन् = लिऊन् · भनीथिन् = भनेकी थिइन् · हात् जोरी = हात जोडेर

टिप्पणी: यो अरण्यकाण्डको त्यो प्रसङ्ग हो, जहाँ सीताले लक्ष्मणलाई अवाच्य वचन भनेकी थिइन् (३.७७)। पहिलो पाउको ‘बोल्याँ कछू ता पनी’ को ठाउँमा एउटा छापामा ‘बोल्याकि छु ता पनि’ छ; अर्थ उही रहन्छ।

‘मातासँग बिदा भएर जब म फर्केँ, मनमा यस्तो लहड चल्यो: “रावणलाई नभेटी म कसरी जाऊँ?” यस्तो विचार आयो। “रावणलाई भेटेर अर्ती पनि दिएर फर्कनु असल हो” भनेर म फर्केँ, अशोकवन ध्वस्त पारेँ, र अनेक वीरलाई पनि मारेँ।’

शब्दार्थ: माई = माता · सीत = सँग · लहड् = लहड, मनको तरङ्ग · नभेटि = नभेटी · ध्वस्त = नष्ट · अनेक् = अनेक, धेरै

‘रावणको कान्छो छोरा अक्षयकुमारलाई मारेँ, र रावण जहाँ थियो, त्यहीँ गएँ। मैले हितका वचन भनेँ, तर उसले त्यहाँ केही टेरेन। ऊ अनेक किसिमका बकबक गर्थ्यो; मैले उसलाई भुसुनाजत्ति गनेँ। अनि रावणकै अगाडि मैले लङ्का पनि पोलेर खाक पारिदिएँ।’

शब्दार्थ: रावणपुत्र = रावणको छोरा · टेरेन = टेरेन, वास्ता गरेन · बक्बक = बकबक · भुसूनै = भुसुना नै · खाग् = खाक, खरानी · पोलेर = जलाएर

‘यति काम गरेर म अहिले यहाँ हजुरको सामुन्ने आएँ।’ यति बिन्ती गरेर ती सेवक त्यहाँ उभिइरहे। श्रीरामले पनि ‘सर्वस्व दिन्छु’ भनेर उनलाई काखमा लिए, र ‘सर्वस्व यही हो’ भनेर वचनले उनको मन बुझाइदिए।

शब्दार्थ: कर्म = काम · खडा = उभिएका · सेवक् = सेवक, दास · काखमा = काखमा, अँगालोमा · सर्वस्व = आफूसँग भएको सबै · चित्त = मन

‘मैले खुसी भएर काख दिएँ भने फेरि दिन रत्तिभर पनि केही चिज बाँकी रहँदैन; सबै मिलिसक्यो। यो कुरा कति बताऊँ?’ काखमा राखेर यति आज्ञा हुनेबित्तिकै हनुमान खुसी भए। भक्तिरसमा डुबेर आनन्दका आँसु खसाल्दै उनी रामको सामुन्ने हाजिर रहे।

शब्दार्थ: काख् = काख, अँगालो · रती = रत्ति, अलिकति · मिलि गयो = मिलिसक्यो, प्राप्त भयो · आनन्दाश्रु = आनन्दका आँसु · भक्तिरसले = भक्तिको रसले · हाजिर् = हाजिर, उपस्थित

धन्य हुन् यी हनुमान! यिनीजस्तो हरिको अरू कुनै भक्त छैन। खुब भक्ति गरेर यिनले (प्रभुको) काख पनि पाए, र लोकमा सबैभन्दा धन्य कहलाए।

शब्दार्थ: धन्य = धन्य, भाग्यमानी · सरीको = जस्तो · हरीको = हरिको, भगवानको · पाया = पाए · अधिक = सबैभन्दा · कहाया = कहलाए

जुन प्रभुको पूजा तुलसीको पात चढाएर गर्छन्, उस्ता पनि भवसागर पार तर्छन्। यी त तिनै प्रभुका दूत हुन्; यिनको वर्णन यहाँ गर्न कहाँ सकिन्छ र?

शब्दार्थ: जस्को = जसको · तुलसिपत्र = तुलसीको पात · चढाइ = चढाएर · भवसागर = संसाररूपी समुद्र · तर्छन् = तर्छन्, पार गर्छन् · वर्णन = बयान