बिदाइ र मधुवन

फर्कने मनसुबा लिएर हनुमान बिदा माग्न सीताजीकहाँ गए। ‘खुसी भएर बिदा बक्सनुहोस्, म जान्छु,’ उनले भने। ‘रघुनाथ अवश्य आउनुहुन्छ’ भनेर उनले बिन्ती गर्नेबित्तिकै सीता मनमा ज्यादै शोक लिएर केही भन्न लागिन्।

शब्दार्थ: फिर्न्या = फर्कने · मन्सुब = मनसुबा · थ्यैं = कहाँ, सँग · बक्सनु हवस् = बक्सनुहोस् · गर्याथ्या = गरेका थिए · शोक् = शोक, पीर

‘तिमीलाई नजिकै देखेर म खुब खुसी हुन्थेँ; घडीघडी रघुनाथका मीठा कुरा सुन्थेँ। अब यस्तो दुःखमा म कसरी प्राण धान्छु? तिमी पनि फर्केर जाने भयौ; म फेरि तापमा पर्छु।’

शब्दार्थ: नजिकैमा = नजिकै · घडि घडि = घडीघडी, बारम्बार · मिष्ट = मीठा · वार्ता = कुरा, समाचार · प्राण = प्राण, जीवन · ताप्मा = तापमा, पीडामा

सीताका यी वचन सुनेर हनुमानले झटपट हात जोडी बिन्ती गरे: ‘अब यस्तो शोक छोडिबक्सियोस्। ज्यादै आपत्ति भए, म हजुरलाई अहिल्यै बोकेर रामको चरणमा पुर्‍याइदिन्छु; ल आज्ञा होस्। मनमा किन यति धेरै शोक गर्नुहुन्छ? यो शोक टाढै रहोस्।’

शब्दार्थ: झटपट् = झटपट, तुरुन्तै · आपत्ति = आपत्, दुःख · ऐल्हे = अहिले · दाखिल = पुर्‍याउने, हाजिर गर्ने · बोकी = बोकेर · दुरैमा = टाढै

टिप्पणी: वाल्मीकि रामायणमा सीतालाई बोकेर लैजाने हनुमानको प्रस्ताव लङ्का जलाउनुअघिको पहिलो भेटमै आउँछ; यहाँ त्यो प्रस्ताव लङ्का जलाएपछिको बिदाइमा आउँछ।

सीताजी पनि भन्छिन्: ‘म त जान्नँ; तिमी मात्र जाऊ। सबै कुरा विस्तारमा बिन्ती गरेर छिट्टै रघुनाथलाई साथै लिएर आऊ। राम आएर त्यो दुष्टलाई सजिलै मारी मलाई साथै लैजानुभयो भने कीर्ति रहला। म यत्तिकै गएर के हुन्छ र?’

शब्दार्थ: जाँ = जाऊँ · जल्दि = छिट्टै · दुष्टलाइ = दुष्टलाई · लैजानन् = लैजानुभयो भने · कीर्ति = यश · येसै = यत्तिकै, यसै

सीताको यस्तो आज्ञा भएपछि हनुमान बिदा भए। तीन पटक छिट्टै परिक्रमा गरेर प्रणाम गर्दै उनी गए। एउटा पर्वतमाथि चढेर उनले पर्वतजस्तै ठूलो रूप धारण गरे, र आकाशको बाटो लिएर कुद्दै खुसीले खुब ठूलो गर्जन गरे।

शब्दार्थ: तिन् बेर् = तीन पटक · परिक्रमा = वरिपरि घुम्ने वन्दना · प्रणाम् = नमस्कार · धर्या = धारण गरे · आकाश्मार्ग = आकाशको बाटो · शब्द = आवाज, गर्जन

अङ्गद आदिले त्यो आवाज सुने, र आपसमा भने: ‘आवाजबाटै बुझियो, उनी अवश्य सजिलै (सीतालाई) भेटेर आए।’ सबै वीर समुद्रको तीरमा बसेर खुसी हुँदै यस्ता कुरा गर्दै थिए; त्यत्तिकैमा श्री हनुमान आनन्द र खुसीसाथ त्यही तीरमा आइपुगे।

शब्दार्थ: सून्या = सुने · अङ्गदादिहरुले = अङ्गद आदिले · परस्पर् = आपसमा · शब्दैले = आवाजबाटै · तिरमा = तीरमा, किनारमा · पौंच्या = पुगे

त्यहाँ अङ्गद र वीरहरूसँग भेट भयो, र हनुमानले सबै कुरा विस्तारमा सुनाए। अङ्गद र वीरहरूले खुसी भएर उनको पुच्छर समातेर चुम्बन गरे। कोही खुसीले नाचे; यसै गरी रमाउँदै उनीहरू रामतिर गए। नजिकै सुग्रीवको मधुवन भेटियो, र उनीहरू ज्यादै खुसी भए।

शब्दार्थ: विर्हरू = वीरहरू · पुछरमा = पुच्छरमा · पक्रेर = समातेर · चुम्बन् = चुम्बन · रित् = रीत, तरिका · मिल्यो = भेटियो

त्यहाँ उनीहरूले अङ्गदसँग ‘यी फलफूल खाऊँ’ भनी बिन्ती गरे। अङ्गदले पनि ‘हनुमानजीको प्रसादले जाओ, खाओ’ भनेर अनुमति दिए। ‘फलफूल खाऊँ’ भनेर वानरहरू जानेबित्तिकै त्यहाँ भएका सबै चौकीदार वानर आए, र उनीहरूलाई रोके।

शब्दार्थ: फल् फुल् = फलफूल · प्रसाद्ले = कृपाले, प्रसादले · मर्जि = अनुमति · गयाथ्या = गएका थिए · चौकी = चौकीदार, पहरेदार · रोक्या = रोके

रोक्ने वानरहरूलाई लात हानेर उनीहरूले त्यहाँ मीठो मधुरस पिए। दधिवक्त्र (दधिमुख) यो उजुरी लिएर सुग्रीवजी भएको ठाउँमा गए। ‘मधुवन लुटे’ भनेर दधिमुखले सबै कुरा विस्तारमा सुनाउँदा, लुटपिटको समाचार सुनेर पनि सुग्रीवलाई अलिकति पनि रिस उठेन।

शब्दार्थ: लात् = लात · मधूरस् = मधुरस, मह · चुग्ली = चुक्ली, उजुरी · दधिवक्त्रले = दधिमुखले · लुट्पिट्को = लुटपिटको · ऊठेन = उठेन

टिप्पणी: दधिवक्त्र र दधिमुख एउटै पात्रका नाम हुन् (‘वक्त्र’ र ‘मुख’ दुवैको अर्थ मुख)।

‘उनीहरूले सीतालाई भेटेछन् भन्ने बुझियो; नत्र मधुवन किन लुट्थे र?’ सुग्रीव यस्तो कुरा गर्दै थिए; प्रभुले सुने र त्यहाँ सोधे: ‘सीताको नाम लिएर तिमी के कुरा गर्दै छौ?’ यसरी सोधिबक्सेपछि सुग्रीवले पनि कुरा बिन्ती गरे।

शब्दार्थ: भेट्याछन् = भेटेछन् · बुझियो = बुझियो, थाहा भयो · लुट्थ्या = लुट्थे · गर्दथ्या = गर्दै थिए · सोधी बक्सनु भो = सोधिबक्सियो · बिन्ती = निवेदन

‘हे नाथ, त्यहाँ श्री मधुवन भन्ने मेरो अति राम्रो बगैँचा थियो। अहिले हनुमानहरूले बलजफ्ती आएर एकै छिनमा अनेक किसिमका मधुरस लुटेछन्, र चौकीदारलाई पनि कुटेछन्। “मधुवन लुटे र कुटे” भनेर आज उनीहरू (चौकीदार) उजुरी गर्न आए।’

शब्दार्थ: बलजफत् = बलजफ्ती, जबरजस्ती · क्षण् = क्षण, छिन · तरहका = किसिमका · कुट्याछन् = कुटेछन् · फिराद = उजुरी, नालिस · कूट्या = कुटे

‘हे रघुपति, म त्यही कुरा गर्दै छु: यिनीहरूले सीताजीलाई पनि भेटेछन्; त्यसैले त मधुवन लुटे, र रोक्दा कुटे।’ यति बिन्ती गरेर सुग्रीवले तुरुन्तै ती चौकीदारहरूलाई त्यहाँ आज्ञा दिए: ‘छिट्टै फर्केर जाओ, र उनीहरूलाई चाँडै यहाँ पठाओ।’

शब्दार्थ: सोही = त्यही · रघुपते = हे रघुपति · इन्ले = यिनले · रोक्ता = रोक्दा · चौकिलाई = चौकीदारलाई · पठाऊ = पठाओ

‘श्री हनुमानहरू अब चाँडै यहीँ आऊन्’ भनेर सुग्रीवले निर्भयता दिँदै यो आज्ञा दिनेबित्तिकै चौकीदारहरू उही बेला फर्के र दौडिए। सुग्रीवका मामा दधिमुख गए, र आज्ञा सुनाइदिए। हनुमानहरू पनि खुसी हुँदै रघुनाथ भएको ठाउँमा गए।

शब्दार्थ: निर्भय = नडराउनू भन्ने आश्वासन · बखत् = बेला · दौड्या = दौडिए · मामा = आमाका दाजुभाइ · सुनाई दिया = सुनाइदिए · रघूनाथ् = रघुनाथ