पार्वतीको प्रश्न

शम्भुको मुखबाट रामको राज्याभिषेकको कथा सुन्नेबित्तिकै पार्वतीले सदाशिवजीसँग त्यसपछिका लीला सोधिन्: ‘पृथ्वीमा कति वर्ष राज्य भयो? त्यहाँ कस्ता-कस्ता लीला भए? कुन रीतले राज्य छोडेर रघुनाथ वैकुण्ठधाम जानुभयो?’

शब्दार्थ: शम्भूका = शम्भुका · अभिषेक् = अभिषेक · सुनीथिन् = सुनेकी थिइन् · थ्यैं = सँग · पछीका = पछिका · रित् = रीत, तरिका

‘हे शम्भु, श्रीरघुनाथका जति पनि लीला छन्, कृपा गरेर आज सुनाउने आज्ञा होस्; म सुन्छु। भगवन्, पाउमा परेर बिन्ती गर्छु।’ श्रीपार्वतीले शम्भुका चरणमा जब यो बिन्ती गरिन्, शिवजीले प्रभुका सबै लीला सुनाए, र उनी अत्यन्त हर्षित भइन्।

शब्दार्थ: शम्भो = हे शम्भु · हवस् = होस् · पाऊ परी = पाउमा परेर · कह्या = भने, सुनाए · खुप् = खुब, धेरै · हर्षमा = हर्षमा, आनन्दमा

रावणलाई मारेर, भूमिको भार उतारेर राम राज्य गर्दै छन् भन्ने थाहा पाएर एक दिन ‘सीता-रामलाई भेटौँ’ भन्दै धेरै ऋषि गए। दुर्वासा, भृगु, अङ्गिरा पनि थिए; कश्यप र वामदेव पनि थिए। विश्वामित्र, असित र कण्वसहित सप्तर्षि र अत्रि पनि गए।

शब्दार्थ: उतारि = उतारेर · भारि = भार · भुमिको = भूमिको, पृथ्वीको · जानी = थाहा पाएर · भेटौं = भेटौँ · सहितै = सहित

सबै शिष्यसहित अगस्त्यजी पनि गए। उनीहरू ढोकामा पुग्नेबित्तिकै छिट्टै भित्र खबर पठाइयो; मर्जी भयो, र सबै प्रभुको सामु पुगे। प्रभुले सबै ऋषिको पूजा गरे र सबैलाई आसन दिए। प्रभुको सामु पुगेका जति ऋषि थिए, सबै खुसी भए।

शब्दार्थ: शिष्यै = शिष्यहरू · द्वार्मा = ढोकामा · हाजिर् = हाजिरी, आएको खबर · मर्जि = मर्जी, अनुमति · पौंच्या = पुगे · हजुर्मा = हजुरमा, प्रभुको सामु

त्यहाँ पहिले रामले आदर गर्दै कुशल सोधे। सबै ऋषिले पनि ठूलो प्रेमले विस्तारसँग कुशल सोधे। अनि सबै ऋषिले बिन्ती गरे: ‘स्वामी, ठूलो काम भयो। पृथ्वीको सबैभन्दा ठूलो भार इन्द्रजित् हो; ऊ जाँदा त्यो भार पनि गयो।’

शब्दार्थ: पैल्हे = पहिले · कुशलको = कुशलको, सन्चोको · आदर् = आदर, सम्मान · विस्तार् = विस्तार · ख्वामित् = स्वामी · तेहि = त्यो, त्यही

‘रावण र कुम्भकर्ण पनि वीर हुन्, तर यो इन्द्रजित् झन् जबर थियो। त्यो वीरलाई पनि हजुरले मारिबक्सनुभयो; अरू कसले जित्न सक्थ्यो र? लङ्कामा यी दुष्टहरूको मरण भयो। विभीषण साँचा थिए; उनले सुनझैँ राज्य पाए, र खुसी भएर सधैँका सेवक भए।’

शब्दार्थ: जबर् = जबर, बलियो · मारि बक्सनु भयो = मारिबक्सनुभयो · अबर् = अरू · साँचा = साँचा, सत्यवादी · कनक् झई = सुनझैँ · चाकर् = सेवक

टिप्पणी: यस संस्करणको युद्धकाण्डमा इन्द्रजित् लक्ष्मणको बाणले मरेको छ; यहाँ ऋषिहरू रामलाई नै ‘मारिबक्सनुभयो’ भन्छन्। चौथो पाउको ‘कनक् झई’ लाई ‘सुनझैँ’ भनेर पढिएको छ (१९६७ को छापामा ‘कनक झँई’; १९७६ को हिन्दी अनुवादमा ‘कनकरूपी राज्य’)।

‘हजुरले पहिले जुन अभयको दक्षिणा दिनुभएको थियो, त्यसलाई पूरा गर्न हजुरले दुष्टहरूलाई हरिलिनुभयो। हे रघुनाथ, अहिले हजुर कृतार्थ हुनुभएको हामीले देख्यौँ। यी राक्षसहरू अरूबाट कहिले मर्थे र?’

शब्दार्थ: दक्षिणा = दक्षिणा, दान · अभयको = अभयको, निर्भयताको · हरी लियाको = हरिलिएको, मारेको · कृतार्थ = काम पूरा भएको · ऐल्हे = अहिले · कैल्हे = कहिले

टिप्पणी: अरण्यकाण्डमा राक्षसले मारेका ऋषिहरूका खप्पर देखेर रामले सबै राक्षस नाश गर्ने प्रण गरेका थिए; ‘अभयको दक्षिणा’ ले सम्भवतः त्यही वचनलाई जनाउँछ।

ऋषिहरूको यो बिन्ती सुनेर प्रभुले अचम्म माने, र ‘इन्द्रजित् कसरी रावणभन्दा पनि झन् ठूलो वीर भयो?’ भनेर सबै ऋषिका अगाडि सोधे। त्यहाँ सामुन्ने अगस्त्य थिए; ‘ऊ यसरी वीर भएको हो, सुन्नुहोस्’ भनेर उनले सबै कुरा विस्तारसँग बताइदिए।

शब्दार्थ: आश्चर्य = अचम्म · क्याले = केले, कसरी · अगाडि = अगाडि · साम्ने = सामुन्ने · सुन्यौ = सुन्नुहोस् · विस्तार् = विस्तार