पुलस्त्यको वंश

(अगस्त्यले भने:) ‘ब्रह्माका छोरा पुलस्त्य तपका लागि सुमेरु गए, र राजर्षि तृणबिन्दुको नजिकै आश्रम बनाएर बसे। उनी त्यहीँ तप गर्थे; देवताका छोरीहरू सबै आएर खुब गीत गाउँथे, नाच्थे, र उनको आँखा अगाडि परेर अनेक किसिमका हाँसोठट्टा गर्थे।’

शब्दार्थ: सुत = छोरा · खातिर् = लागि · नचिगमा = नजिकमा · तहिं = त्यहीँ · देवपुत्रिहरु = देवताका छोरीहरू · नजर्मा परी = आँखा अगाडि परेर

‘यसले तपमा विघ्न हुने रहेछ भनेर पुलस्त्य ऋषिले बुझे; उनी ठूला धीर थिए। “म जुन स्त्रीलाई देख्छु, ऊ गर्भिणी होस्” भन्ने सराप उनले दिए। यो सुनेर सबै भागे; तर तृणबिन्दुकी छोरी चाहिँ सामुन्ने नजिकै गइन्। त्यहाँ पुलस्त्यले देख्नेबित्तिकै उनी तुरुन्तै गर्भिणी भइन्।’

शब्दार्थ: विध्न = विघ्न, बाधा · धिर् = धीर · गर्भिणी = गर्भवती · सराप् = श्राप · नजीक्मा = नजिकमा · झट् = झट्ट, तुरुन्तै

पाठ पक्का छैन: तेस्रो पाउको ‘भाग्या सब् तृणबिन्दुपुत्रि त सुनी’ ले अरू सबै सराप सुनेर भागे भन्ने अर्थ दिन्छ कि तृणबिन्दुकी छोरीले पनि सुनेर नजिक गइन् भन्ने, प्रस्ट छैन (१९७६ को हिन्दी अनुवादले दोस्रो अर्थ लिएको छ)। यहाँ पहिलो अर्थ लिइएको छ। वाल्मीकि रामायणमा तृणबिन्दुकी छोरीले सराप सुनेकी थिइनन्, त्यसैले नडराई नजिक गएकी थिइन्।

‘उनी डरले खुब काँप्दै बुबाकहाँ गइन्। बुबाले पनि “ऋषिको साँचो वचनले आज छोरी गर्भिणी भएकी छे” भनेर थाहा पाए। यो जानेर उनी छिट्टै नजिक गए र छोरी पुलस्त्यजीलाई दिए। पुलस्त्यले पनि अत्यन्त खुसी भएर ती कन्यालाई स्वीकार गरे।’

शब्दार्थ: कामिन् = काँपिन् · जान्या = जाने, बुझे · वचन्ले = वचनले · जानी = जानेर · जल्दी = छिट्टै · लिया = लिए, स्वीकारे

‘उनका छोरा विश्रवा भए, ब्रह्मलाई राम्ररी जान्ने मुनि। उनको ठूलो गुण सुनेर भरद्वाज ऋषिले उनैलाई आफ्नी छोरी दिए। उनका छोरा कुबेर भए, गुणका खानी। उनले तपस्या गरेर ब्रह्मालाई प्रसन्न पार्दा त्यसै घडी उनी धनका मालिक भए।’

शब्दार्थ: ब्रह्म जान्न्या = ब्रह्म जान्ने · गुण् सुनी = गुण सुनेर · गुण निधान् = गुणका खानी · रिझाउँदा = प्रसन्न पार्दा · मालिक् = मालिक, स्वामी · तेस् घरी = त्यस घडी

‘धनदौलतको मालिक बनाएर, “यसमा खुब सयर गरून्” भनेर ब्रह्माले त्यहाँ उनलाई पुष्पक विमान पनि दिए। त्यसैमाथि चढेर उनी बुबाकहाँ गए र तपको सबै फल सुनाए: “मैले सबै पाएँ, तर बस्ने ठाउँ पाइनँ; म कता जाऊँ?”’

शब्दार्थ: दौलतको = धनसम्पत्तिको · सयल् = सयर, घुमघाम · पुष्पक विमान् = पुष्पक विमान · फल् = फल · वास् = बास, बस्ने ठाउँ · कता = कता, कहाँ

‘कुबेरको बिन्ती सुनेर ती विश्रवा पनि खुसी भए। लङ्का खाली थियो; “लौ, जा, राज्य गर्” भनेर उनले त्यही दिए। लङ्कामा पहिले राक्षसहरू राज्य गर्थे; ती ठूला वीर थिए। तिनैका लागि विश्वकर्माले खुसी भएर लङ्का बनाइदिएका थिए।’

शब्दार्थ: सून्या = सुने · खालि = खाली · तेहि = त्यही · लौ = लौ · अघि = पहिले · विश्वकर्म = विश्वकर्मा

‘“आजकाल विष्णुले जितिलिँदा राक्षसहरू लुक्नका लागि भागेर पातालमा गए, र यस बेला सहर नै खाली छ।” ती विश्रवाले कुबेरलाई त्यहाँ यति आज्ञा दिनेबित्तिकै कुबेर लङ्कामा गएर बसे र राज्य गर्न थाले।’

शब्दार्थ: आज्काल् = आजकाल · जिति लिंदा = जितिलिँदा · पातालमा = पातालमा · लुक्ना खातिर = लुक्नका लागि · यस् कालमा = यस बेला · बस्या = बसे

‘एक दिन ठूलो राक्षस सुमाली पनि छोरी कैकसीलाई लिएर “सबैतिर घुमेर तमासा हेरूँ” भन्दै यस पृथ्वीमा डुल्दै थियो। “सयर गरूँ” भनेर पातालबाट यहाँ आएर ऊ त्यहाँ डुल्दै थियो, जहाँ कुबेरजी पुष्पकमाथि चढेर खुब सयर गर्दै थिए।’

शब्दार्थ: ली कन = लिएर · डुल्थ्यो = डुल्थ्यो, घुम्थ्यो · विषे = मा · तमासा = तमासा, रमिता · पाताल् बाट = पातालबाट · कुबेर्जी = कुबेरजी

‘सुमालीको नजर पर्‍यो, र उसले मनमनै “यी ठूला रहेछन्” भनेर मान्यो। “यस्ता वीर आफ्नो कुलमा कसरी जन्मिऊन्?” भन्ने पनि उसले सोच्यो। अनि ऊ कैकसीलाई भन्न थाल्यो: “छोरी, अहिलेसम्म यति समय बित्यो; कोही वर पनि आउँदैन। के गरूँ? तिम्रो त जवानी आइसक्यो।”’

शब्दार्थ: दृष्टि = नजर · चितायो = सोच्यो · कसो गरि = कसरी · हुनन् = होऊन्, जन्मिऊन् · वर् = वर, बेहुलो · यौवन् = जवानी