दिव्य रूप र कथाको समापन

कतै गाउँछन्, कतै नाच्छन्, प्रभुजीकै यशको मात्र कीर्तन गर्दै। यसै बीचमा रघुनाथ सबैका अगाडि सरेर सरयूमा पसे। त्यहाँ ब्रह्मालाई पनि मौका मिल्यो, र उनले हात जोडेर बिन्ती गरे। सबैको ताप अब हट्यो; सारा लोक आनन्दको सागरमा परे।

शब्दार्थ: कीर्तन् = कीर्तन, गुणगान · पस्या = पसे · सरी = सरेर · औसर = अवसर, मौका · जोरि = जोडेर · आनन्दसागर् = आनन्दको सागर

‘स्वामीले अब विष्णुको रूप लिने बेला भयो’ भनेर (ब्रह्माले) बिन्ती गरे, र श्रीराम चतुर्भुज पनि भए। ती शत्रुघ्न र भरत दुई जना शङ्ख र चक्र बने, र ‘बस्ने ठाउँ यही हो’ भन्दै त्यहीँ स्वामीका बाहुमा बसे।

शब्दार्थ: ख्वामित्ले = स्वामीले · होइ बक्सनु भयो = हुनुभयो (आदरार्थी) · चतुर्भुज् = चार हात भएका (विष्णु) · शङ्ख = शङ्ख · चक्रै = चक्र नै · बाहुमा = पाखुरामा

टिप्पणी: पाउको क्रमअनुसार पढ्दा शत्रुघ्न शङ्ख र भरत चक्र भएजस्ता देखिन्छन्, तर ग्रन्थले बालकाण्डमा (१.७५) भरतलाई शङ्ख र शत्रुघ्नलाई चक्र भनेको छ; यहाँ दुई जनालाई दुई चिनोसँग मात्र जोडिएको बुझिन्छ। वाल्मीकि रामायणमा भाइहरूसहित राम विष्णुको तेजमा पस्छन्; शङ्ख र चक्र बन्ने कुरा त्यहाँ छैन।

यो रूप देख्नेबित्तिकै ब्रह्माण्डभरिका सबै देवगण खुसी भए। तब प्रभुजीले सबै प्राणीका लागि ब्रह्मालाई हुकुम गरे: ‘हे ब्रह्मा, सहरमा जति मानिस थिए, सबै “हामी साथै जान्छौँ” भनेर आफ्ना सबै परिवार लिएर आए, र पछिपछि लागे।’

शब्दार्थ: ब्रह्माण्डै = ब्रह्माण्ड नै, सारा विश्व · देवगण् = देवताहरू · खातिर् = लागि · ब्रह्मन् = हे ब्रह्मा · पछाडी = पछाडि

‘तिमी यिनलाई शुभलोक देऊ; यिनी सत्यलोकमा बास गरून्। आफ्ना सबै परिवारसँग रहेर यिनी आनन्दमा रहून्।’ प्रभुको यति हुकुम सुनेर ब्रह्माले हुकुम शिरमाथि लिए, र सबैलाई सुख भोग्नका लागि एउटा लोक नै छुट्याइदिए।

शब्दार्थ: शुभलोक = राम्रो लोक · सत्लोकमा = सत्यलोकमा · वास् = बास · सिरोपर् = शिरमाथि · खटाई दिया = छुट्याइदिए

ती मानिसहरूले पनि खुसी भएर सबैले सरयूमा स्नान गरे, र सान्तानिक भन्ने जुन लोक छ, त्यहाँ पुगेर आनन्दमय भए। सुग्रीव सूर्यको अंश भएकाले सूर्यमा गएर मिसिए। यस रीतले पृथ्वीको भार हरेर रघुनाथ हरि वैकुण्ठ पुगे।

शब्दार्थ: स्नान् = स्नान, नुहाइ · सान्तानिक = सान्तानिक (एउटा लोकको नाम) · सूर्य्य = सूर्य · अंशै = अंश नै · भूभार् = पृथ्वीको भार · पौंच्या = पुगे

टिप्पणी: अयोध्याका मानिस सरयूमा स्नान गरेर सान्तानिक (सन्तानक) लोक पुगेको र सुग्रीव सूर्यमा मिलेको कुरा वाल्मीकि रामायणमा पनि छ।

सदाशिवजीले पार्वतीसँग यति मात्र भने। ‘जसले मनले यसलाई अत्यन्त ठूलो ठानेर पाठ गर्छ, उसका हजार जन्मका जति पाप छन्, ती सबै भस्म हुन्छन्’ भनेर छवटै शास्त्र बताउँछन्; यो पढे संसारका मानिस तर्छन् पनि।

शब्दार्थ: कह्या = भने · थ्यैं = सँग · सहस्रका = हजारका · भस्म = खरानी · षड् शास्त्र = छवटै शास्त्र (छ दर्शन) · तर्छन् = तर्छन् (भवसागर पार गर्छन्)

शम्भुले खुसी भएर पार्वतीसँग अत्यन्त प्रेमपूर्वक भनेको यो कथा संसारसागर पार तर्नका लागि सबैका निम्ति सजिलो साँघुजस्तै भइरहेको छ। यसलाई यसरी जानेर जुन मानिसहरू अत्यन्त प्रेमले पाठ गर्छन्, ती संसारका सबै सुख भोगेर सजिलै पार तर्छन्।

शब्दार्थ: शम्भूले = शम्भुले, शिवले · प्रेमपूर्वक् = प्रेमपूर्वक · साँघु = साँघु (काठको सानो पुल) · सजिलो = सजिलो · सौख्य = सुख · सहज् = सजिलै