टीकाकारहरूको नक्सा
शङ्कर (८औँ शताब्दी) देखि प्रभुपाद (१९७२) सम्म: कुन सम्प्रदाय, कुन मुख्य कुरा, कुन श्लोकमा बाझिए।
गीतामाथि टीका लेख्ने परम्परा कम्तीमा बाह्र सय वर्ष लामो छ, र हरेक ठूलो टीकाकारले एउटै ७०० श्लोकबाट आ-आफ्नो सिङ्गो दर्शन निकालेका छन्: शङ्कराचार्यले ज्ञानको ग्रन्थ; रामानुजले जीवहरूलाई आफ्ना प्रकारका रूपमा धारण गर्ने सगुण भगवान्प्रतिको भक्तिको ग्रन्थ; मध्वले भेद र कृपाको; अभिनवगुप्तले अद्वैत शिव-चेतनाको; गौडीयहरूले मुक्तिभन्दा माथिको प्रेमको; ज्ञानेश्वरले मराठी भाषाको भक्तिपूर्ण अद्वैतको। 'गहिरो अर्थ' को दाबी तीन किसिमको देखिन्छ: पाठले सतहभन्दा अर्कै कुरा भन्छ (अद्वैतको लक्षणा, अभिनवगुप्तको गूढार्थ); सतह ठीक छ तर त्यसको दायरा देखिएभन्दा साँघुरो वा फराकिलो छ (१३.१२ मा रामानुज); र सतह ठीक थियो तर पछिको परम्पराले लुकायो (शङ्कराचार्यमाथि तिलकको आरोप)। तलको नक्सामा मिति, सम्प्रदाय र मुख्य दाबी छन् — कुन दाबी सही भन्ने निर्णय यहाँ छैन।
टीकाकारहरू, मितिक्रममा
- शङ्कराचार्य · गीताभाष्य · लगभग ७००–८०० ई.
- अद्वैत · आत्मा र ब्रह्म अभिन्न; 'ज्ञान मात्र परम श्रेयको साधन हो' (१८.६६ को भाष्य); भक्तिले पहिले चित्त शुद्ध गर्छ। मिति: विकिपिडियामा 'लगभग ८००', परम्परामा ७८८–८२०, धेरै विद्वान्का लागि लगभग ७००–७५०।
- भास्कर · लगभग ९०० ई.
- भेदाभेद · आत्मा ब्रह्मरूपी समुद्रका छालजस्तै; प्रकृति, आत्मा र ब्रह्म तीनै वास्तविक। श्लोकस्तरमा पढिएको छैन।
- यामुनाचार्य · गीतार्थसंग्रह · १०औँ–११औँ शताब्दी
- विशिष्टाद्वैत (रामानुजका पूर्ववर्ती) · ३२ श्लोकको सार; पहिलो श्लोकले विषय भन्छ: स्वधर्म, ज्ञान र वैराग्यले साधिने भक्तिद्वारा मात्र पुगिने परब्रह्म नारायण; तीन षट्क = जीव → भक्ति → ईश्वर। मिति जाँचिएको छैन।
- अभिनवगुप्त · गीतार्थसंग्रह · लगभग १००० ई. (९५०–१०१६)
- काश्मीर शैव (त्रिक) · आत्मा र पदार्थ दुवै वास्तविक र नित्य; आफ्नो पाँचौँ श्लोकमा धेरै पुराना टीकापछि यो ग्रन्थलाई 'गूढार्थको प्रकाशक' भन्छन्; पाठ काश्मीरी संस्करण; तन्त्रालोक र विज्ञानभैरव उद्धृत।
- रामानुज · गीताभाष्य · लगभग ११०० ई. (परम्परामा १०१७–११३७)
- विशिष्टाद्वैत · ब्रह्म = नारायण, जीव र जड उहाँका वास्तविक अंश; कृष्ण 'असीम कृपाको विशाल सागर' (उनको भूमिका, विकिपिडियाको उद्धरणअनुसार); १५.७ मा जीव भगवान्को 'सनातन अंश', र १३.१२ मा उहाँको शरीर; यामुनाकै ढाँचा।
- मध्व · गीताभाष्य र गीतातात्पर्यनिर्णय · लगभग १२५० ई. (१२३८–१३१७)
- द्वैत · जीव, विष्णु र जगत् मूलतः भिन्न; विष्णुको ज्ञान पूर्वसर्त, मुक्ति कृपाले; भाष्य व्याख्यात्मक, तात्पर्य खण्डनात्मक; १८.६६ मा धर्मको त्याग = फलको त्याग, 'नत्र युद्धको आदेश कसरी हुन्थ्यो?'
- ज्ञानेश्वर · ज्ञानेश्वरी (भावार्थदीपिका) · १२९० (१२७५–१२९६)
- अद्वैत, नाथयोगी परिवेश · मराठी ओवीमा लगभग ९,००० श्लोक; भित्री त्यागसहितको भक्ति; नाम 'कृष्ण' होस् वा 'शिव', फरक पर्दैन; पाठलाई १–९ र १०–१८ मा काट्छन्।
- श्रीधर स्वामी · सुबोधिनी · लगभग १४०० ई. (प्रायः १४औँ–१५औँ शताब्दी)
- भक्तिसहितको अद्वैत · १८.६६: 'मेरो भक्तिले नै सबै सिद्ध हुन्छ' भन्ने दृढ विश्वासले विधिको दासत्व छोडेर भगवान्लाई मात्र शरण मान्नु।
- वल्लभ · तत्त्वार्थदीपनिबन्ध · जन्म १४७९
- शुद्धाद्वैत · जगत् कृष्णको वास्तविक प्रकटीकरण; प्रगति कृपाले, आत्मप्रयासले होइन। श्लोकस्तरमा पढिएको छैन।
- मधुसूदन सरस्वती · गूढार्थदीपिका · १६औँ शताब्दी (मिति जाँचिएको छैन)
- अद्वैत · तीन षट्क = त्वम् / तत् / असि (सातौँ र तेह्रौँ अध्यायको सुरुमा उनी यही भन्छन्); उनको भूमिकाको उद्धृत अनुवादअनुसार, शङ्कराचार्यको भाष्यमाथि लामो विचार गरेर लेखिएको।
- नीलकण्ठ चतुर्धर · लगभग १७औँ शताब्दीको उत्तरार्ध (जाँचिएको छैन)
- अद्वैत · अद्वैत टीकाकारमध्ये; गीतापछिका साढे पाँच श्लोक 'गौड' हरूले छोड्छन् भन्ने टिप्पणी।
- विश्वनाथ चक्रवर्ती · सारार्थवर्षिणी · लगभग १७औँ–१८औँ शताब्दी (जाँचिएको छैन)
- गौडीय · १३.१२ मा 'मत्-परम्' = 'जसको म मात्र परम आश्रय हुँ'; ज्ञेय = सबैमा रहेको परमात्मा (एउटा भक्ति-वेबसाइटको विवरणअनुसार; उनको टीका गीता सुपरसाइटमा छैन)।
- बलदेव विद्याभूषण · गीताभूषण · १८औँ शताब्दी (जाँचिएको छैन)
- गौडीय · मुख्य दाबी यी टिप्पणीमा सङ्कलन भएको छैन; चैतन्य परम्पराको लक्ष्य 'मुक्ति होइन, कृष्णप्रति निःस्वार्थ प्रेम'।
- प्रभुपाद · भगवद्गीता यथारूप · १९७२ (पहिलो संस्करण १९६८; जाँचिएको छैन)
- गौडीय (इस्कन) · कृष्ण परम पुरुष; १८.६६ 'ज्ञानको सबैभन्दा गोप्य अंश'।
मिति विकिपिडियाका 'लगभग' मिति हुन्; जहाँ विद्वान् बाझिन्छन्, त्यो लेखिएको छ। मधुसूदन, नीलकण्ठ, विश्वनाथ, बलदेव र प्रभुपादको संस्करणका मिति टिप्पणीमा जाँचिएका छैनन्; भास्कर र वल्लभका टीका श्लोकस्तरमा पढिएका छैनन्। श्लोकस्तरका दाबी २०२६ अक्टोबरमा आईआईटी कानपुरको गीता सुपरसाइटमा जाँचिएका हुन्; केशव काश्मीरी, विश्वनाथ र बलदेव त्यहाँ छैनन्।
अठार अध्यायलाई छ-छका तीन षट्कमा बाँड्ने चलन मधुसूदन सरस्वतीभन्दा पुरानो हो — यामुनाचार्यको ३२ श्लोकको गीतार्थसंग्रह (१०औँ–११औँ शताब्दी) ले पहिल्यै त्यसै गर्छ। तर दुवैले त्यही संरचनालाई फरक पढ्छन्। यामुनका लागि पहिलो षट्कले आत्मानुभूतिका लागि कर्म र ज्ञानका निष्ठा सिकाउँछ, दोस्रोले भक्ति, र तेस्रोले प्रकृति, पुरुष र सर्वेश्वरको विवेक — अर्थात् जीव → भक्ति → ईश्वर। मधुसूदनको गूढार्थदीपिका (१६औँ शताब्दी) का लागि साधनप्रधान पहिलो षट्कले 'त्वम्' ले सङ्केत गर्ने अर्थ बुझाउँछ, ध्येय ब्रह्मप्रधान दोस्रोले 'तत्' को, र तेह्रौँ अध्यायबाट सुरु हुने, सम्यक् ज्ञानप्रधान तेस्रोले वाक्यार्थ — अद्वितीय परमात्मासँग जीवको अभेद। उनको भूमिकाको उद्धृत अनुवादले यसलाई कर्म, उपासना र ज्ञानको वैदिक त्रिकसँगै राख्छ। एउटै वास्तुकला विशिष्टाद्वैतका लागि 'जीव → भगवान् → सम्बन्ध' र अद्वैतका लागि 'त्वम् → तत् → असि' बन्छ। ज्ञानेश्वर (१२९०) ले भने १–९ र १०–१८ गरी दुई खण्डमा काट्छन्। हरेक अध्यायको पुष्पिका — ब्रह्मविद्या, योगशास्त्र, श्रीकृष्णार्जुनसंवाद — तिलकका अनुसार कुनै पनि टीकाभन्दा पुरानो हो; यी तीन नामलाई पछिका तीन झगडासँग जोड्नु सम्पादकीय सुविधा मात्र हो, शास्त्रीय सिद्धान्त होइन।
गीतामा कति श्लोक छन्? सामान्य उत्तर ७००, र त्यो गन्ती शङ्कराचार्यकै समयदेखि स्थिर छ — उनको भाष्यको उपोद्घातले व्यासले यो उपदेश 'सात सय श्लोक' मा बाँधे भन्छ, जसलाई विकिपिडियाले 'थप श्लोक घुसाउन नदिने जानाजान घोषणा' हुन सक्छ भन्छ। अध्याय १३ मा अर्जुनको प्रश्न गन्ने संस्करणहरूमा ७०१ हुन्छ; यो एपको गन्ती त्यही हो। ७४५ को अङ्क केही महाभारत-मुद्रणमा छापिएको वक्ता-गन्तीको श्लोकबाट आउँछ (केशव ६२०, अर्जुन ५७, सञ्जय ६७, धृतराष्ट्र १); गम्भीरानन्दका अनुसार पुराना पाण्डुलिपिमा ७४५ भएको हुन सक्छ, तर '७०० नै सामान्यतः स्वीकृत ऐतिहासिक मानक' हो, भण्डारकर प्राच्यविद्या संस्थान (BORI) को समालोचित संस्करणले ती श्लोक राख्दैन, र आधुनिक '७४५ श्लोकको मूल गीता' संस्करण मूलधारको विद्वत्ता होइनन्। समालोचित संस्करणमा गीता भीष्मपर्वको अध्याय २३–४० मा पर्छ। अभिनवगुप्तले टीका गरेको काश्मीरी संस्करणमा टीकासहित ७१६ श्लोक छन्। BORI को गीता-पाण्डुलिपि सङ्ग्रह २०२५ मा युनेस्कोको 'मेमोरी अफ द वर्ल्ड' दर्तामा सूचीकृत भयो।
श्लोक-गन्तीका अङ्कहरू
- ७००
- वल्गेट; शङ्कराचार्यको भाष्यले बताएको गन्ती। मिनरका अनुसार महाभारत ६.४३ को एक पाठमा कृष्ण ५७४, अर्जुन ८४, सञ्जय ४१, धृतराष्ट्र १ (= ७००)।
- ७०१
- अध्याय १३ मा अर्जुनको प्रश्न गनिएका संस्करण (यो एप पनि); अध्याय १ कतै ४६, कतै ४७ श्लोकको लेखिन्छ।
- ७४५
- गीता प्रेसको महाभारत (VI.४३.४) मा छापिएको वक्ता-गन्तीको श्लोक: केशव ६२०, अर्जुन ५७, सञ्जय ६७, धृतराष्ट्र १। BORI समालोचित संस्करणमा छैन; निर्णयसागर संस्करणमा छ, र नीलकण्ठ 'गौड' हरूले साढे पाँच श्लोक छोड्छन् भन्छन्।
- ७१६
- काश्मीरी संस्करण, टीकासहित (अभिनवगुप्त)। श्रेडर (१९३०) ले यसले पुरानो परम्परा जोगाएको भने; एजर्टन (१९३२) र बेलवलकरले अस्वीकार गरे।
- भीष्मपर्व २३–४०
- समालोचित संस्करणमा गीताको स्थान; संस्करणअनुसार '६.२५–४२' वा '६.२३–४०'।
- २०२५
- BORI को भगवद्गीता-पाण्डुलिपि सङ्ग्रह युनेस्कोको मेमोरी अफ द वर्ल्ड दर्तामा।
- रचनाकाल
- 'सामान्यतः ई.पू. दोस्रो वा पहिलो शताब्दी'; अनुमान ई.पू. ५औँ शताब्दीदेखि ई. पहिलो शताब्दीसम्म। '५,००० वर्ष पुरानो' तथ्यका रूपमा होइन।
चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः । तस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्तारमव्ययम् ॥
॥ ४.१३ ॥गुण र कर्मको विभागअनुसार चार वर्णको व्यवस्था मैले सृष्टि गरेँ। त्यसको कर्ता भएर पनि मलाई अव्यय र अकर्ता जान।
'चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः' — सामाजिक रूपमा सबैभन्दा विवादित श्लोक; 'गुण र कर्म' मा जोड दिने र जन्ममा जोड दिने, दुवै पढाइ तल छन्।
४.१३ ले भन्छ — चार वर्ण मैले गुण र कर्मको विभाजनअनुसार सिर्जना गरेँ। एक पक्षले 'गुण र कर्मअनुसार' मा जोड दिन्छ: आधुनिक भक्ति-वेबसाइटहरू 'गुण र कर्मले, जन्मले होइन' भन्छन्। अर्को पक्षमा जन्ममा आधारित परम्परागत पढाइ छ: काञ्चीका शङ्कराचार्यले ४.१३ लाई वर्ण जन्मले हुन्छ भनेर व्याख्या गरेको र एक माध्व पढाइले वर्णलाई आत्माको अन्तर्निहित वर्ण, जन्मलाई कर्मकाण्डको आधार मानेको उल्लेख छ; मध्वको आफ्नै गीतातात्पर्यले उद्धृत गर्ने एउटा श्लोकअनुसार स्वाभाविक वर्ण शम आदिले छुट्टिन्छ, र जन्म (योनि) ले गरेको भेद औपाधिक हो। अम्बेडकरको आपत्ति तीखो छ: गीताले चातुर्वर्ण्यलाई 'मानिसका जन्मजात गुणको सिद्धान्तसँग जोडेर दार्शनिक आधार' दिन्छ, तर 'साङ्ख्यका अनुसार गुण तीन मात्र छन्' — तीन गुणमा चार वर्ण उभिन सक्दैनन्। गान्धीले वर्णलाई 'सेवाका लागि कार्यगत विभाजन' माने तर जन्मसँग जोडे; १९३३ सम्म उनी जन्म एक्लैको अर्थ थोरै छ, आचरणले साथ दिनुपर्छ भन्न पुगे। दुवै पढाइ यहाँ छन्; पृष्ठले कुनै एक रोज्दैन।
मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पापयोनयः । स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिम् ॥
॥ ९.३२ ॥हे पार्थ, मेरो आश्रय लिएर पापयोनि भनिएकाहरू, स्त्री, वैश्य र शूद्रहरू पनि परम गति प्राप्त गर्छन्।
'पापयोनयः' — स्त्री, वैश्य र शूद्र पनि परम गति पाउँछन्। सबैका लागि खुला ढोका, कि शब्दावलीमै अपमान? दुवै पढाइ तल छन्।
९.३२ ले भन्छ — मेरो शरण लिएर 'पापयोनि' हरू पनि, स्त्री, वैश्य र शूद्र पनि, परम गति पाउँछन्। एक पक्षले यसमा सबैका लागि खुला ढोका देख्छ: विवेकानन्द र रामकृष्ण परम्पराले श्लोकलाई लोकतान्त्रिक पढ्छन् — जन्मको वर्णले आध्यात्मिक योग्यता तय गर्दैन; रामानुजको परम्परामा, देशिकलाई उद्धृत गर्ने एक वैष्णव पोस्टअनुसार, वेदबाट वञ्चितहरू 'मोक्षबाट वञ्चित छैनन्'; केशव काश्मीरी, एउटा भक्ति-वेबसाइटको विवरणअनुसार, भन्छन् वैदिक अधिकार नभएकाहरू पनि 'निश्चय नै परम गति पाउनेछन्'। अर्को पक्ष शब्दावलीमै अड्किन्छ: आलोचकहरू ९.११ र ९.३२–३३ लाई 'मानवीय मूल्यका लागि घृणित' भन्छन्, र बचाउ गर्नेहरू 'परम लक्ष्यका सम्बन्धमा यसले भेद गर्दैन' भनी जवाफ दिन्छन्। शङ्कराचार्यको टिप्पणी, छापिएको पाठ र गम्भीरानन्दको अनुवाद दुवैमा, 'पापयोनयः' को हुन् भनेर सोध्छ र उत्तर दिन्छ: स्त्री, वैश्य र शूद्र। श्रीधर र मधुसूदन भने यो शब्दलाई छुट्टै समूह — अन्त्यज आदि निम्न जन्मका — पढ्छन्, जसलाई स्त्री, वैश्य र शूद्रसँगै गनिन्छ; गम्भीरानन्दको आफ्नै टिप्पणीले यो औँल्याउँछ। वैश्य द्विज भएकाले शङ्कराचार्यलाई त्यसरी नै पढ्नुपर्छ कि पर्दैन, संस्कृत-विद्वान्हरूबीच आजसम्म बहस छ।
नक्साका दुई छेउमा एउटा पढाइ साझा छ। अभिनवगुप्त (लगभग १०००) १.१ को टीकामा 'केही' व्याख्याताको व्याख्या टिप्छन्: कुरुक्षेत्र शरीर हो, इन्द्रियहरूको क्षेत्र, जहाँ राग र वैराग्य, क्रोध र क्षमा मार्ने र मारिनेका रूपमा भिड्छन्; धृतराष्ट्रका 'मामकाः' अविद्याबाट जन्मेका सङ्कल्प हुन्, पाण्डव शुद्ध विद्याका। नौ सय वर्षपछि गान्धीले १९२९ मा लेखे — १८८८–८९ मै उनलाई लागेको थियो कि गीता ऐतिहासिक ग्रन्थ होइन, 'शारीरिक युद्धको आवरणमा' त्यसले मानवजातिको हृदयमा निरन्तर चलिरहने द्वन्द्व बताउँछ; विवेकानन्दले पनि युद्धलाई मानिसभित्रको 'असल र खराब प्रवृत्तिबीचको सङ्घर्ष' पढे। एक काश्मीर शैव र एक आधुनिक अहिंसावादी एउटै रूपकमा भेटिन्छन्, र गान्धी आफैँ स्विकार्छन् — 'गीता अहिंसा स्थापित गर्न लेखिएको होइन'। भित्री-युद्धको पढाइ पुरानो र परम्परागत हो — अभिनवगुप्तभन्दा पनि पुरानो, किनभने उनी अरूबाट टिप्छन्; त्यसलाई अहिंसासम्म तान्ने काम गान्धीभन्दा अघि कसैले गरेको भेटिँदैन।
स्रोत र सम्पादन
आधुनिक चिन्तनका यी सारांश एआई-सहायताले लेखिएका मस्यौदा हुन्, हरेक लेबल र स्रोतसहित; समीक्षा नहुँदासम्म बिटा।
- "From the Email Box": 9.11 and 9.32–33 called repugnant, and the reply that the supreme goal does not discriminate (thoughtnaction.antisuperstition.org)अनलाइन जाँचिएको
- A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupāda, Bhagavad-gītā As It Is, 18.66 with purport (asitis.com) (1972)अनलाइन जाँचिएको
- Abhinavagupta (tr. S. Sankaranarayan), Abhinavagupta's Gītārthasaṅgraha on 1.1, tr. S. Sankaranarayan (Gita Supersite, IIT Kanpur)अनलाइन जाँचिएको
- B. R. Ambedkar, Revolution and Counter-Revolution in Ancient India, Part III, ch. 9 "Krishna and His Gita" (Babasaheb Ambedkar: Writings and Speeches; archive.org PDF)अनलाइन जाँचिएको
- Bal Gangadhar Tilak, Gītā Rahasya, ch. 1 "Introductory" (B. S. Sukthankar's translation, wisdomlib): the colophon, the "Energistic" charge against Śaṅkara (1915)अनलाइन जाँचिएको
- Bhagavad Gītā – 745 verses: the Gita Press Mahābhārata speaker-count verse and the BORI edition (Advaita-l, November 2012)अनलाइन जाँचिएको
- Bhagavad Gita — Wikipedia (commentators, dates and schools; verse count; position in the critical edition; composition date)अनलाइन जाँचिएको
- Bhagavad Gītā 13.13 in the vulgate count (13.12 in the 700-verse count), the commentaries in English paraphrase (bhagavad-gita.us, a devotional site, not a critical edition)अनलाइन जाँचिएको
- Dnyaneshwari — Wikipediaअनलाइन जाँचिएको
- Gandhi on varṇa, 1920s–1933 (Episteme, Krishnan)अनलाइन जाँचिएको
- Gita 13.1 (13.2 on the site, which counts Arjuna's question as 13.1): Śaṅkara's Gītābhāṣya tr. Swami Gambhirananda, and Madhusūdana Sarasvatī's Gūḍhārthadīpikā in Sanskrit, which opens the last hexad there (Gita Supersite, IIT Kanpur)अनलाइन जाँचिएको
- Gita 4.13 (holy-bhagavad-gita.org): "by guṇa and karma, not by birth"अनलाइन जाँचिएको
- Gita 4.13, text and commentary (shlokam.org)अनलाइन जाँचिएको
- Gita 9.29–34 read as democratising, the Vivekananda and Ramakrishna reading (gita-glossary)अनलाइन जाँचिएको
- Gita 9.32 on the Gita Supersite (IIT Kanpur): Śaṅkara tr. Swami Gambhirananda, with the translator's note on Śrīdhara's and Madhusūdana's construction; Rāmānuja tr. Swami Adidevananda; the Sanskrit of Śrīdhara, Madhusūdana and Vedānta Deśikaअनलाइन जाँचिएको
- Gita 9.32, the commentaries of Śrīdhara and Keśava Kāśmīrī in paraphrase (bhagavad-gita.org; devotional paraphrase)अनलाइन जाँचिएको
- Gītārthasaṃgraha of Abhinavagupta: a critical study (Sil; wisdomlib)अनलाइन जाँचिएको
- Introduction to Madhusūdana Sarasvatī's Gūḍhārtha-dīpikā, Gambhirananda's translation as quoted (indiaspirituality blog, 2016)अनलाइन जाँचिएको
- M. K. Gandhi, Anāsaktiyoga, introduction (Kosani, 24 June 1929; English in Young India, 6 August 1931), in Mahadev Desai, The Gospel of Selfless Action (1929)अनलाइन जाँचिएको
- Madhusūdana Sarasvatī, Madhusūdana Sarasvatī's Gūḍhārthadīpikā on 7.1, Sanskrit: the first hexad and 'tvam', the middle hexad and 'tat' (Gita Supersite, IIT Kanpur)अनलाइन जाँचिएको
- Madhva, Madhva's Gītā-bhāṣya and Gītā-tātparya-nirṇaya on 18.66, Sanskrit, Setutila edition (Gita Supersite, IIT Kanpur)अनलाइन जाँचिएको
- Madhva, Madhva's Gītā-tātparya-nirṇaya on 4.13, Sanskrit, Setutila edition (Gita Supersite, IIT Kanpur)अनलाइन जाँचिएको
- Memory of the World Register – Asia and the Pacific — Wikipedia (BORI's Bhagavadgītā manuscripts, 2025)अनलाइन जाँचिएको
- No one before Gandhi claimed the Gita preached non-violence explicitly (Australian Association for the Study of Religion journal)अनलाइन जाँचिएको
- On the Kashmir recension of the Gita and the critical edition of Abhinavagupta's commentary (Journal of Indian Philosophy, 2017) (2017)अनलाइन जाँचिएको
- Preface to the Jñāneśvarī (Bhagwat's translation; wisdomlib)अनलाइन जाँचिएको
- Rāmānuja (tr. Swami Adidevananda), Rāmānuja's Gītābhāṣya on 13.12 (13.13 on the site, which counts Arjuna's question as 13.1), tr. Swami Adidevananda (Gita Supersite, IIT Kanpur)अनलाइन जाँचिएको
- Rāmānuja (tr. Swami Adidevananda), Rāmānuja's Gītābhāṣya on 15.7, tr. Swami Adidevananda (Gita Supersite, IIT Kanpur)अनलाइन जाँचिएको
- Rāmānuja's line on 9.32, citing Vedānta Deśika: those restricted from the Veda are not restricted from mokṣa (soc.religion.vaishnava)अनलाइन जाँचिएको
- Śaṅkara (tr. Swami Gambhirananda), Śaṅkara's Gītābhāṣya on 18.66, tr. Swami Gambhirananda (Gita Supersite, IIT Kanpur)अनलाइन जाँचिएको
- Śaṅkara, Śaṅkara's Gītābhāṣya, Sanskrit text with the introduction (upodghāta): Vyāsa set the teaching down 'in seven hundred verses' (sanskritdocuments.org)अनलाइन जाँचिएको
- Śaṅkara's gloss of pāpa-yonayaḥ in 9.32 debated (Bhāratīya Vidvat Pariṣat thread)अनलाइन जाँचिएको
- Śrīdhara Svāmī, Śrīdhara Svāmī's Subodhinī on 18.66, Sanskrit (Gita Supersite, IIT Kanpur)अनलाइन जाँचिएको
- Varṇa by birth in Gita 4.13: the Kanchi Śaṅkarācārya's explanation and a Mādhva reading (Advaita-l, July 2006)अनलाइन जाँचिएको
- Yāmuna, Gītārtha-saṅgraha of Yāmunācārya, the 32 verses in Sanskrit (sanskritdocuments.org)अनलाइन जाँचिएको
संस्कृत पाठ: sanskritdocuments.org
मस्यौदा · बिटा · विज्ञ समीक्षा बाँकी