विपत्तिमा धैर्य
सङ्कटमा को साथ दिन्छ, कसरी टिक्ने
- श्लोक १.७
आपदर्थे धनं रक्षेच्छ्रीमतां कुत आपदः । कदाचिच्चलते लक्ष्मीः सञ्चितोऽपि विनश्यति ॥
आपत्का लागि बचतविपत्तिका लागि धन जोगाउनू। 'धनीलाई के को विपत्ति?' भन्छौ भने, लक्ष्मी कहिलेकाहीँ चल्छिन्, र जोगाएको धन पनि सकिन सक्छ। - श्लोक १.११सन्दर्भसहित
जानीयात्प्रेषणे भृत्यान्बान्धवान् व्यसनागमे । मित्रं चापत्तिकालेषु भार्यां च विभवक्षये ॥
कसौटीको घडीनोकरलाई काममा पठाउँदा चिनिन्छ, आफन्तलाई सङ्कट आइपर्दा, मित्रलाई विपत्तिमा, र पत्नीलाई धन सकिँदा। - श्लोक १.१२
आतुरे व्यसने प्राप्ते दुर्भिक्षे शत्रुसङ्कटे । राजद्वारे श्मशाने च यस्तिष्ठति स बान्धवः ॥
साँचो बन्धुबिरामी पर्दा, सङ्कट आइपर्दा, अनिकालमा, शत्रुको सङ्कटमा, राजदरबार (अदालत) मा र मसानघाटमा जो साथ उभिन्छ, उही साँचो बन्धु हो। - श्लोक २.८
कष्टं च खलु मूर्खत्वं कष्टं च खलु यौवनम् । कष्टात्कष्टतरं चैव परगेहनिवासनम् ॥
अर्काको घरमा बस्नुको पीडामूर्खता पक्कै कष्ट हो, युवावस्था पनि पक्कै कष्ट हो; तर अर्काको घरमा आश्रित भएर बस्नु कष्टभन्दा पनि ठूलो कष्ट हो। - श्लोक २.१४
कान्तावियोगः स्वजनापमानं ऋणस्य शेषं कुनृपस्य सेवा । दारिद्र्यभावाद्विमुखं च मित्रं विनाग्निना पञ्च दहन्ति कायम् ॥
आगोबिनै पोल्ने पाँच कुराप्रियजनसँगको बिछोड, आफ्नैबाट भएको अपमान, तिर्न बाँकी ऋण, खराब राजाको सेवा, र गरिब भएकाले मुख फर्काउने मित्र: यी पाँचले आगोबिनै शरीर पोल्छन्। - श्लोक ३.१
कस्य दोषः कुले नास्ति व्याधिना को न पीडितः । व्यसनं केन न प्राप्तं कस्य सौख्यं निरन्तरम् ॥
कसको कुलमा दोष छैन?कसको कुलमा दोष छैन? रोगले को पीडित छैन? सङ्कट कसलाई आइपरेको छैन? र कसको सुख सधैँ टिकेको छ? - श्लोक ३.६
प्रलये भिन्नमर्यादा भवन्ति किल सागराः । सागरा भेदमिच्छन्ति प्रलयेऽपि न साधवः ॥
प्रलयमा पनि मर्यादाप्रलयको बेला समुद्रले पनि आफ्नो मर्यादा तोड्छ भनिन्छ; समुद्रले सीमा नाघ्न चाहे पनि असल मानिसले प्रलयमा पनि आफ्नो मर्यादा छोड्दैनन्। - श्लोक ३.१९सन्दर्भसहित
उपसर्गेऽन्यचक्रे च दुर्भिक्षे च भयावहे । असाधुजनसम्पर्के यः पलायेत्स जीवति ॥
समयमै हट्नेले बाँच्छउपद्रव वा महामारी, शत्रु राज्यको आक्रमण, भयानक अनिकाल, र दुष्ट मानिसको सङ्गत: यस्तो बेलामा जो भाग्छ, उही बाँच्छ। - श्लोक ५.३
तावद्भयेषु भेतव्यं यावद्भयमनागतम् । आगतं तु भयं वीक्ष्य प्रहर्तव्यमशङ्कया ॥
आइपरेपछि सामनाडर लाग्ने कुरा नआउञ्जेल मात्र त्यसबाट डराउनू; आइसकेको देखेपछि भने नहिचकिचाई त्यसमाथि प्रहार गर्नू। - श्लोक ७.७
शकटं पञ्चहस्तेन दशहस्तेन वाजिनम् । गजं हस्तसहस्रेण देशत्यागेन दुर्जनम् ॥
कति टाढा बस्नेगाडाबाट पाँच हात, घोडाबाट दश हात, हात्तीबाट हजार हात टाढा बस्नू; तर दुर्जनबाट भने देश नै छोडेर टाढिनू। - श्लोक ८.९सन्दर्भसहित
वृद्धकाले मृता भार्या बन्धुहस्तगतं धनम् । भोजनं च पराधीनं तिस्रः पुंसां विडम्बनाः ॥
बुढेसकालका तीन पीडाबुढेसकालमा पत्नीको मृत्यु, आफ्नो धन आफन्तको हातमा पुग्नु, र खानका लागि अरूमा भर पर्नु: यी तीन पुरुषका विडम्बना हुन्। - श्लोक ९.१०सन्दर्भसहित
निर्विषेणापि सर्पेण कर्तव्या महती फणा । विषमस्तु न चाप्यस्तु घटाटोपो भयङ्करः ॥
विष नभए पनि फणाविष नभएको सर्पले पनि ठूलो फणा फिँजाउनू; विष होस् वा नहोस्, फणाको आडम्बर नै डरलाग्दो हुन्छ। - श्लोक १०.५सन्दर्भसहित
रङ्कं करोति राजानं राजानं रङ्कमेव च । धनिनं निर्धनं चैव निर्धनं धनिनं विधिः ॥
रङ्कलाई राजा, राजालाई रङ्कविधि (भाग्य) ले रङ्कलाई राजा र राजालाई रङ्क बनाउँछ; धनीलाई निर्धन र निर्धनलाई धनी बनाउँछ। - श्लोक १३.७
अनागतविधाता च प्रत्युत्पन्नमतिस्तथा । द्वावेतौ सुखमेधेते यद्भविष्यो विनश्यति ॥
तीन माछाको कथाआउन लागेको सङ्कटको पहिल्यै उपाय गर्ने र सङ्कट आइपर्दा तत्काल बुद्धि चलाउने, यी दुई सुखसँग फस्टाउँछन्; 'जे हुन्छ, हुन्छ' भन्ने भने नष्ट हुन्छ। - श्लोक १५.१५
अलिरयं नलिनीदलमध्यगः कमलिनीमकरन्दमदालसः । विधिवशात्परदेशमुपागतः कुटजपुष्परसं बहु मन्यते ॥
परदेशको भमराकमलका पातहरूबीच बस्ने, कमलको रसले मातेको यो भमरा भाग्यवश परदेश पुगेपछि कुटजको फूलको रसलाई पनि धेरै ठूलो मान्छ। - श्लोक १७.१५
परोपकरणं येषां जागर्ति हृदये सताम् । नश्यन्ति विपदस्तेषां सम्पदः स्युः पदे पदे ॥
अरूका लागि जागा रहने मनजुन सज्जनहरूको हृदयमा अरूको उपकार गर्ने भाव सधैँ जागा रहन्छ, उनीहरूका विपत्ति नष्ट हुन्छन् र उनीहरूलाई पाइलापाइलामा सम्पत्ति मिल्छ।
आज पनि सान्दर्भिक र सन्दर्भसहितका श्लोक मात्र; आजको मूल्यसँग मेल नखाने श्लोक विषयमा राखिँदैनन्। मस्यौदा · बिटा · विज्ञ समीक्षा बाँकी। संस्कृत पाठ: sanskritdocuments.org