सीताहरण
हातले नछोई रावणले सीतालाई कसरी लग्यो?कथा · १२ श्लोक · ४ मिनेटकथा
लक्ष्मण आँखाबाट ओझेल परेपछि रावण संन्यासीको भेषमा सीताकहाँ आयो। सीताले उसको पूजा गरिन् र आफ्नो परिचय दिइन्। रावणले आफ्नो नाम बतायो र ‘रामलाई छोडेर मलाई पति मान’ भन्यो। सीताले उसलाई तिनकासमान ठानिन्: ‘प्रभुका अगाडि परेपछि तँ मर्छस्।’ रिसाएको रावणले दस मुख र बीस हातको कालो रूप देखायो। ग्रन्थ भन्छ, उसले सीतालाई मनमा आमासमान मानेर छोएन; उनी उभिएको जमिनै उचालेर रथमा राख्यो। जटायुले रथ, घोडा र धनु चूरचूर पारे, तर रावणले उनका पखेटा काटिदियो। ऋष्यमूकमाथि सीताले गहनाको पोको खसालिन्, जुन सुग्रीवले राखे। लङ्कामा अशोकको रूखमुनि उनले रामलाई मात्र सम्झिरहिन्।
पञ्चवटीदेखि लङ्कासम्मसीतारावणजटायुसुग्रीवगाउँदै गर्दा पढिँदै गरेको शब्द उज्यालो हुन्छ; कुनै पङ्क्ति थिच्दा त्यहीँबाट सुनिन्छ।
भिक्षुको भेषमा रावणभिक्षुको भेषमा आएको रावणलाई सीताले अतिथि ठानी स्वागत गर्छिन्।एआईले बनाएको चित्र - श्लोक ३.८०
सीताजिलाइ तहिं छोडि उठी गयाका।
दूरै हुँदा नजर देखि फरक् भयाका।।
देख्यो र रावण सिता सित जल्दि आयो।
सन्न्यासिको स्वरुप ली कन रुप् छपायो।।
लक्ष्मण सीताजीलाई त्यहीँ छोडेर उठेर गए। उनी टाढा पुगेर आँखाबाट ओझेल परेपछि रावणले देख्यो, र ऊ झट्टै सीताकहाँ आयो। उसले संन्यासीको रूप लिएर आफ्नो रूप लुकायो।
शब्दार्थ: तहिं = त्यहीँ · गयाका = गएका · फरक् = ओझेल, टाढा · जल्दि = छिट्टै, झट्टै · स्वरुप = रूप, भेष · छपायो = लुकायो
- श्लोक ३.८१
सन्न्यासि हुन् भनि बहुत् गरि भक्ति लाइन्।
पूजा प्रणाम् पनि गरी कन हर्ष पाइन्।।
बिन्ती गरिन् बस गुरो प्रभु फर्कि आई।
गर्नन् बहुत् प्रिय हजुर् कन चित्त लाई।।
उनी संन्यासी हुन् भनेर सीताले उसमाथि धेरै भक्ति देखाइन्; पूजा र प्रणाम पनि गरेर उनी खुसी भइन्। उनले बिन्ती गरिन्: ‘गुरु, बस्नुहोस्। मेरा प्रभु फर्केर आएपछि मन लगाएर हजुरको धेरै सत्कार गर्नुहुनेछ।’
शब्दार्थ: लाइन् = लगाइन्, देखाइन् · हर्ष = खुसी · गुरो = हे गुरु · फर्कि = फर्केर · गर्नन् = गर्नुहुनेछ · चित्त = मन
- श्लोक ३.८२
यस्ता वचन् सुनि सिता तिर दृष्टि दींदो।
को हो पती बुझुँ भनी कन गुह्य लींदो।।
सोध्यो सिता सित पती पनि जो छ को हो।
नाम् काम् समेत् तिमि बताउ न आज जो हो।।
यस्ता वचन सुनेर रावणले सीतातिर हेर्यो। ‘पति को हो, बुझूँ’ भनेर उसले भेद लिन खोज्यो, र सीतासँग सोध्यो: ‘तिम्रो पति जो छन्, उनी को हुन्? नाम, काम पनि, जे हो, आज बताऊ न।’
शब्दार्थ: दृष्टि = नजर · दींदो = दिँदै · पती = पति · गुह्य = गोप्य कुरा, भेद · लींदो = लिँदै · समेत् = पनि
- श्लोक ३.८३
सीताजिले पनि भनिन् सब जो छ नाम् काम्।
सन्न्यासि जानि कन कत्ति न पारि छल् छाम्।।
सोधिन् तहाँ म पनि नाम्हरु सुन्न्न पाऊँ।
कुन् हो बताउ तिमिले पनि नाम ठाऊँ।।
सीताजीले पनि नाम, काम, जे छ सबै बताइन्; संन्यासी हुन् भनेर उनले अलिकति पनि छलकपट गरिनन्। त्यहाँ उनले सोधिन्: ‘म पनि नाम सुन्न पाऊँ; तिमी पनि आफ्नो नाम र ठाउँ कुन हो, बताऊ।’
शब्दार्थ: जानि कन = जानेर, ठानेर · कत्ति = अलिकति पनि · छल् छाम् = छलकपट, लुकाउने कुरा · सुन्न्न = सुन्न · ठाऊँ = ठाउँ
- श्लोक ३.८४
यस्ता वचन् सुनि सिता कन हर्न आँटी।
नाम् काम् तहाँ सब कह्यो रति भर् न ढाँटी।।
बोल्यो अवाच्य पति मानि मलाइ लेऊ।
राम्चन्द्रलाई तिमिले अब छाडि देऊ।।
यस्ता वचन सुनेर सीतालाई हर्ने आँट गरी रावणले त्यहाँ आफ्नो नाम, काम सबै रत्तिभर नढाँटी भन्यो। अनि उसले नबोल्नुपर्ने कुरा बोल्यो: ‘मलाई पति मानेर स्वीकार गर; अब रामचन्द्रलाई छोडिदेऊ।’
शब्दार्थ: आँटी = आँट गरेर, अठोट गरेर · रति भर् = रत्तिभर · ढाँटी = ढाँटेर · अवाच्य = नबोल्नुपर्ने कुरा · छाडि देऊ = छोडिदेऊ
- श्लोक ३.८५
यस्ता वचन् सुनि अलिक् मनले डराइन्।
बात्ले त दुष्ट कन तृण् सरिको गराइन्।।
हे दुष्ट रावण अवश्य तँ आज मर्लास्।
ऐले जसै प्रभुजिका अघि याहिं पर्लास्।।
यस्ता वचन सुनेर सीता मनमा अलिकति डराइन्, तर आफ्ना वचनले उनले त्यो दुष्टलाई तिनकाजस्तो तुच्छ बनाइदिइन्: ‘हे दुष्ट रावण, अहिले यहीँ प्रभुजीको अगाडि पर्नेबित्तिकै तँ आज अवश्य मर्नेछस्।’
शब्दार्थ: अलिक् = अलिकति · बात्ले = कुराले, वचनले · तृण् = तिनका, घाँस · सरिको = जस्तो · मर्लास् = मर्नेछस् · पर्लास् = पर्नेछस्
भूमिसहित सीताहरणयस पाठमा रावणले सीतालाई नछोई उनी उभिएको जमिन उठाएर रथमा राख्छ।एआईले बनाएको चित्र - श्लोक ३.८६
यस्ता वचन् सुनि रिसायर जल्दि ऊठ्यो।
धार्यो स्वरुप् र अब हर्छु भनेर छूट्यो।।
बिस् बाहु दस् मुख शरिर् पनि शुद्ध कालो।
देखाइ सब् कन तरास् मन भीत्र हाल्यो।।
यस्ता वचन सुनेर रावण रिसाएर झट्टै उठ्यो। उसले आफ्नो रूप धारण गर्यो र ‘अब हर्छु’ भन्दै झम्टियो। बीस हात, दस मुख, शरीर पनि निखुर कालो; यो सबै देखाएर उसले मनभित्र त्रास हालिदियो।
शब्दार्थ: रिसायर = रिसाएर · धार्यो = धारण गर्यो · छूट्यो = झम्टियो · बिस् = बीस · शुद्ध कालो = निखुर कालो · तरास् = त्रास
- श्लोक ३.८७
सीताजीलाइ मन्ले चिह्नि कन मनमा मातृवत् बुद्धि गर्दो।
हात्ले मैले छुँदामा अनुचित छ भनी स्पर्श केही न गर्दो।।
आफ्ना नङ् सब् जमिन्मा धसि कन जमिनै जल्दि हात्ले उठायो।
सीताजीलाइ रथ्मा धरिकन दगुर्यो राम देखी छुटायो।।
मनमनै सीताजीलाई चिनेर, मनमा उनलाई आमासमान मानेर, ‘हातले छुनु मेरा लागि अनुचित हो’ भनी रावणले उनलाई अलिकति पनि छोएन। आफ्ना सबै नङ जमिनमा गाडेर उसले जमिनै हातले झट्टै उचाल्यो, र सीताजीलाई रथमा राखेर रामबाट छुटाएर दौडियो।
शब्दार्थ: चिह्नि कन = चिनेर · मातृवत् = आमासमान · अनुचित = नसुहाउँदो · नङ् = नङ · धसि कन = गाडेर, धसेर · छुटायो = छुटायो, अलग गर्यो
पाठ पक्का छैन: प्रचलित कथामा रावणले सीतालाई बलपूर्वक समातेर लगेको भनिन्छ। यो श्लोकमा भने, अध्यात्म रामायणको कथाझैँ, रावणले सीतालाई नछोई उनी उभिएको जमिनै उचालेर रथमा राख्छ; उसले उनलाई मनमा आमासमान मानेको पनि यहीँ भनिएको छ।
जटायुको प्रतिरोधसीतालाई लैजाँदै गरेको रावणलाई रोक्न जटायु साहसपूर्वक भिड्छन्।एआईले बनाएको चित्र - श्लोक ३.८८
हा राम् लक्ष्मण यत्ति मात्र मुखले बोलेर साह्रै रुँदी।
तन् मन् रामविषे धरेर बहुतै विह्वल् निरन्तर् हुँदी।।
देख्या ताहिं जटायुले र उडि गै रथ् चूर्ण पारी दिया।
घोडा चूर्ण गराइ फेर् धनु समेत् टुक् टुक् गराई दिया।।
मुखले ‘हा राम! लक्ष्मण!’ यति मात्र भन्दै सीता साह्रै रोइरहेकी थिइन्; तन-मन राममा राखेर उनी निरन्तर अत्यन्त व्याकुल भइरहेकी थिइन्। त्यहाँ जटायुले देखे, र उडेर गई रथलाई चूरचूर पारिदिए; घोडालाई पनि चूर्ण पारे, अनि धनुसमेत टुक्राटुक्रा पारिदिए।
शब्दार्थ: यत्ति = यति · रुँदी = रुँदै · विह्वल् = व्याकुल · निरन्तर् = लगातार · चूर्ण = चूरचूर · टुक् टुक् = टुक्राटुक्रा
- श्लोक ३.८९
रावण् झन् वीर थियो अति झपट गरी हातमा खड्ग लीयो।
काट्यो दूवै पखेटा रिस सित र तहाँ भूमिमा पारि दीयो।।
बाधा पाई जटायू पृथिवितल गिर्या फेरि रथ्को तयारी।
जल्दी पार्यो र सीता लिइ कन पुगि गो दुष्ट ता सिन्धु पारी।।
रावण झन् ठूलो वीर थियो; उसले बडो झपट गरेर हातमा तरबार लियो। रिसले उसले जटायुका दुवै पखेटा काट्यो र त्यहीँ भुइँमा खसालिदियो। चोट पाएर जटायु धरतीमा ढले। फेरि रावणले झट्टै रथ तयार पार्यो, र त्यो दुष्ट सीतालाई लिएर समुद्रपारि पुग्यो।
शब्दार्थ: झन् = अझ बढी · झपट = झम्टाइ · खड्ग = तरबार · बाधा = चोट, अवरोध · गिर्या = ढले · सिन्धु पारी = समुद्रपारि
सीताले खसालेका गहनाराम–लक्ष्मणसम्म खबर पुगोस् भनेर सीताले ऋष्यमूकमाथिबाट गहनाको पोको खसाल्छिन्।एआईले बनाएको चित्र - श्लोक ३.९०
आकाश्मा जब ऋष्यमूक गिरिका ऊप्र पुगीथिन् जसै।
आफ्ना सब् गहना फुकालि बलियो पोको बनाइन् तसै।।
राम् लक्ष्मण् कन यो दिउन् भनि तहाँ पोकै खसालिन् पनी।
सुग्रिव्ले त गुफा विषे धरि लिया कस्ले खसाल्यो भनी।।
आकाशमा जब उनी ऋष्यमूक पर्वतमाथि पुगिन्, तब सीताले आफ्ना सबै गहना फुकालेर बलियो पोको बनाइन्। ‘यो राम र लक्ष्मणलाई दिऊन्’ भनेर उनले त्यहाँ पोको खसालिदिइन्। ‘कसले खसाल्यो?’ भन्दै सुग्रीवले त्यसलाई गुफाभित्र राखे।
शब्दार्थ: गिरिका = पर्वतको · ऊप्र = माथि · फुकालि = फुकालेर · दिउन् = दिऊन् · गुफा विषे = गुफाभित्र · धरि लिया = राखे
अशोकवाटिकामा सीतालङ्काको अशोकवाटिकामा सीता रामको स्मरण गर्दै बस्छिन्।एआईले बनाएको चित्र - श्लोक ३.९१
सीताजीलाइ लङ्का लगि कन मनमा मातृवत् बुद्धि गर्दो।
भित्री जुन् हो बघैंचा तहिं असल अशोक् वृक्षका नीच धर्दो।।
सेवा खुप् गर्न लाग्यो तर पनि मनमा माइले दुःख पाइन्।
हाराम् हा राम् जगन्नाथ् यहि वचन गरी राममा चित्त लाइन्।।
सीताजीलाई लङ्का लगेर, मनमा आमासमान मानेर, रावणले भित्री बगैँचामा एउटा राम्रो अशोकको रूखमुनि राख्यो र उनको खुब सेवा गर्न थाल्यो। तैपनि माता सीताले मनमा दुःख पाइन्; ‘हा राम, हा राम, जगन्नाथ!’ यति मात्र भन्दै उनले राममा मन लगाइन्।
शब्दार्थ: लगि कन = लगेर · बघैंचा = बगैँचा · नीच = मुनि · धर्दो = राख्दै · माइले = माताले (सीताले) · जगन्नाथ् = जगत्का नाथ
पाठ पक्का छैन: यहाँ पनि रावणले सीतालाई मनमा आमासमान मानेर खुब सेवा गरेको भनिएको छ। प्रचलित कथामा अशोकवाटिकामा रावणले सीतालाई फकाउने र धम्क्याउने गर्छ; यो श्लोकले त्यस्तो केही भन्दैन।
स्वर: BJ को आफ्नै आवाजबाट बनाइएको एआई स्वर (ElevenLabs), हरेक श्लोकका शब्द जाँचेर
मूल पाठ: archive.org (ramayana_202302, सार्वजनिक), फन्ट रूपान्तरण र प्रतिलिपिका त्रुटि १९५४, १९६७ र १९७६ का छापासँग मिलाएर सच्याइएको · आजको नेपाली, अंग्रेजी अर्थ, शब्दार्थ र कथा: एआईको सहयोगले लेखिएको मस्यौदा, विज्ञको समीक्षा बाँकी