मृगको पछि राम, लक्ष्मणको दुविधा

छाया-सीताले त्यो मृगलाई अति अचम्मको ठानिन्, र ‘त्यस मृगलाई खेलाऊँ’ भन्ने सोचेर बिन्ती गरिन्: ‘हे रघुपति, आज मलाई त्यो मृग दिनुहोस्। म त्यसलाई खेलाउँछु; यो साह्रै राम्रो छ, समातेर ल्याइदिनुहोस्।’

शब्दार्थ: छायासिताजि = छाया-सीताजी · चित्र विचित्र = अचम्मको, अनौठो · खेलाउँ = खेलाऊँ · तेस = त्यस · रघुपते = हे रघुपति · पक्रि = पक्रेर, समातेर

प्रभुको पनि इच्छा त्यस्तै थियो। बिन्ती सुनेर, ‘जानु नै असल छ’ भनी मनभित्र गुनेर उनले हातमा धनु लिए र आफैँ मृगको पछि दौडे, अनि लक्ष्मणलाई ‘तिमी यहीँ बस’ भनेर अह्राए।

शब्दार्थ: इच्छा = इच्छा, चाहना · सूनी = सुनेर · गूनी = गुनेर, विचार गरेर · हात्मा = हातमा · धाया = दौडे · तीमि = तिमी

लक्ष्मण त्यहाँ सीताको चौकीदारी गर्दै बसे। प्रभुले पनि मारीचलाई खुब लखेटे। उसले धेरै दिक्क पारेपछि प्रभुले जब उसलाई त्यहाँ मारे, उसले ‘हे भाइ लक्ष्मण, मरेँ!’ भनेर छलको स्वरमा करायो।

शब्दार्थ: चौकिदारी = रखवारी · लघारी = लखेटेर · दिक् = दिक्क, हैरानी · मर्याँ = मरेँ · छल् = छल · करायो = करायो, चिच्यायो

छलका ती वचन सुनेर सीताजी निकै डराइन्, र लक्ष्मणजीलाई ‘तिमी जाऊ’ भनेर अह्राइन्। यो हुकुम सुनेर लक्ष्मणजीले बिन्ती गरे: ‘हे आमा, जुन मृग थियो, त्यसलाई त प्रभुले मारिसक्नुभयो।’

शब्दार्थ: छल्का = छलका · वचन् = वचन · बहुत् = धेरै · अह्राइन् = अह्राइन् · बिन्ति पार्या = बिन्ती गरे · माइ = आमा

‘त्यस्तो मृग कहाँ थियो र? मृगको रूप लिने त्यो त मारीच राक्षस थियो, र त्यसैले आज प्रभुले उसलाई मार्नुभयो। प्रभुले त्यहाँ उसलाई ढालिदिँदा ऊ करायो; “हे भाइ लक्ष्मण, मरेँ!” भनेर उसले छल गर्‍यो।’

शब्दार्थ: तेस्तो = त्यस्तो · मृगरूपधारी = मृगको रूप लिने · राक्षस = राक्षस · गिराइ दिंदा = ढालिदिँदा · करायो = करायो, चिच्यायो · गरायो = गर्‍यो

ऊ त्यहीँ ज्योतिको रूप भयो र हरिमा मिल्यो। त्यसै घडी सबैलाई अचम्म लाग्यो। ‘यो दुष्टले पनि आज यस्तो गति पायो’ भन्ने बुझेर सबैलाई हर्ष भयो।

शब्दार्थ: ज्योतिस्वरुप् = ज्योतिको रूप · हरीमा = हरिमा · घरीमा = घडीमा · गति = गति, मुक्ति · भन्न्या = भन्ने · हर्ष = खुसी

पाठ पक्का छैन: यो श्लोक लक्ष्मणकै भनाइको निरन्तरता हो कि कविको वर्णन, श्लोकले खुलाउँदैन; ७७औँ श्लोक ‘लक्ष्मणजीका वचन सुनी’ बाट सुरु हुने भएकाले दुवै पढाइ सम्भव छन्। यहाँ वर्णनका रूपमा राखिएको छ।

लक्ष्मणजीका वचन सुनेर सीता रिसाइन्; आँखाबाट धेरै आँसु पनि खसालिन्। त्यहाँ उनले लक्ष्मणलाई नबोल्नुपर्ने कुरा पनि भनिन्: ‘आज यहाँ “यिनले मलाई भज्लिन्” भन्ठान्छौ कि?’

शब्दार्थ: रिसाइन् = रिसाइन् · नजर = आँखा · खसाइन् = खसालिन् · अवाच्य = नबोल्नुपर्ने कुरा, गाली · भज्ली = भज्लिन्, मेरी होलिन् · याहाँ = यहाँ

टिप्पणी: चौथो पाउको ‘भन्छ’ को सट्टा होमनाथको संस्करणमा ‘मन् छ’ भएको १९६७ को छापाले टिपेको छ (‘मलाई भज्ली भन्ने मन छ कि?’); अर्थ उस्तै हो।

‘रामबाहेक अरू कसैलाई त म भज्दिनँ। अहिले यहीँ तिम्रै अगाडि म देह छोड्छु। तिम्रो मन त अति दुष्ट रहेछ, मैले जानेँ। यो कामले गर्दा आज मैले तिमीलाई ठूलो शत्रु ठानेँ।’

शब्दार्थ: बाहिक = बाहेक · अवर् = अरू · भजैन = भज्दिनँ · ऐले = अहिले · जान्याँ = जानेँ · मान्याँ = मानेँ, ठानेँ

पाठ पक्का छैन: चौथो पाउको ‘काम् देखि’ लाई ‘(तिम्रो) कामले गर्दा’ भनी बुझिएको छ; ‘काम’ ले कामवासना पनि जनाउन सक्छ, र १९७६ को हिन्दी अनुवादले यसलाई ‘आजदेखि’ भनी पढेको छ।

यस्ता वचन सुनेर ती लक्ष्मणजी रिसाए, र ‘नबोल्नुपर्ने कुरा बोलिन्’ भनेर मनभित्रै सोचे। ‘धिक्, चण्डी!’ यति मात्र भनेर उनी खुब छटपटाए, र त्यहीँ वनदेवीलाई रखवारीमा खटाए।

शब्दार्थ: धिक् = धिक्कार · चण्डि = हे चण्डी (रिसाएकी स्त्री) · येति = यति · चट्पटाया = छटपटाए · वन्देविलाइ = वनदेवीलाई · खटाया = खटाए