सीताको खोजी, जटायुको मुक्ति

मारीचलाई मारेर प्रभु फर्कंदै थिए; त्यहाँ वनमा उनले भाइलाई देखे। भाइ आइपुग्न नपाउँदै रामले मनमनै यो कुरा विचारे: ‘सीता माया-सीता बनेकी छिन् भन्ने कुरा यो भाइलाई अलिकति पनि थाहा छैन। चाल नपाएर यिनी मनमा साँच्चै उनै सीता हुन् भन्ठान्छन्।’

शब्दार्थ: फिर्थ्या = फर्कंदै थिए · देखिया = देखे · विचार्या = विचारे · मन मन = मनमनै · बन्याकी = बनेकी · चाल् = चाल, सुइँको

टिप्पणी: ३.६८–७० मा रामले सीतालाई अग्निमा लुक्न लगाएर उनको ठाउँमा छाया-सीता (माया-सीता) छोड्न भनेका थिए; त्यसैले यस कथामा हरिएकी सीता माया-सीता हुन्। प्रचलित कथामा यो प्रसङ्ग आउँदैन।

‘म पनि यो कुरा बोल्दिनँ, गोप्य राख्छु; उनी सीता नै हुन् भनेर यिनी मानून्। सीता नै हुन् भन्ने निश्चय भयो भने त यिनी रिसले शत्रुसँग पनि लड्नेछन्।’ प्रभुको मनमा यस्तो निश्चय भयो; त्यत्तिकैमा लक्ष्मण झट्टै त्यहाँ आइपुगे। श्री रघुनाथले सोधे: ‘सीतालाई छोडेर किन यहाँ आयौ?’

शब्दार्थ: गुह्य = गोप्य · मानुन् = मानून् · निश्चय = पक्का · लड्नन् = लड्नेछन् · रिपू = शत्रु · थ्यैं = सँग

त्यहाँ रामको यो आदेश सुनेर लक्ष्मणले पनि बिन्ती गरे: ‘म के गरूँ? उनले जे-जति कटु वचन बोलिन्, ती सबै भनूँ भने बरु म सक्दिनँ। मारीचका छलका वचन सुन्नेबित्तिकै उनले धेरै कटु वचन बोलिन्। मैले अनेक तरहले भरसक सम्झाएँ, तर मेरो बिन्ती कसैगरी लागेन।’

शब्दार्थ: हुकुम् = आदेश, वचन · दुर्वाच्य = कटु वचन · सक्तीन = सक्दिनँ · मारिच्का = मारीचका · संझायाँ = सम्झाएँ · भरसक् = सकेसम्म

फेरि प्रभुले उत्तर दिए: ‘तैपनि तिमीले गरेको यो काम अनुचित नै हो। कटु वचनका कारण, स्त्री हुन् भनेर पनि, उनलाई छोड्नै हुँदैनथ्यो।’ यति भनेर राम छिटो पाइला चाल्दै आश्रममा गए। त्यहाँ सीताजीलाई नदेखेपछि उनी अत्यन्त शोक गर्न थाले।

शब्दार्थ: अनुचितै = अनुचित नै · दुर्वचनले = कटु वचनले · कदम् = पाइला · देख्यानन् = देखेनन् · लाग्दा भया = लागे, थाले

‘कि राक्षसहरूले हरे, कि वनमा कुनै दुष्टले पेट भर्‍यो? केही न केही त अवश्य भयो। म गएँ, अनि उनी कुन दुष्टको खेलमा परिन्? हे वनदेवीहरू, थाहा भए यहाँ सबै विस्तारले बताऊ। मेरी प्यारी सीता म देख्दिनँ; सीता जहाँ छिन्, म त्यहीँ जान्छु।’

शब्दार्थ: हर्या = हरे · एक् थोक् = एउटा कुरा · खेल् = खेल, षड्यन्त्र · वन्देवीहरुलाइ = वनदेवीहरूलाई · मालुम = थाहा · देख्तिन = देख्दिनँ

पाठ पक्का छैन: ‘अवश्य म गयाँ’ लाई ‘म (उनलाई छोडेर) गएँ’ भनेर पढिएको छ; यसको अर्थ ‘म त सकिएँ’ पनि हुनसक्छ।

ज्ञानकै स्वरूप भए पनि रघुनाथ यसरी सोध्दै-सोध्दै, मानिसले जस्तो गर्छ उस्तै गरी ‘हा मेरी सीता!’ भन्दै ठूलो विरहले त्यस वनमा घुमिरहे; सोधेर पनि उनले केही पाएनन्। यसैबीच वनमा उनले रथ र धनुका अनेक टुक्रा देखे।

शब्दार्थ: रित् = रीत, तरिका · ज्ञानै स्वरूपी = ज्ञानकै स्वरूप · सोहि = त्यही · विरहले = बिछोडको पीडाले · उसै = त्यसै, व्यर्थ · टुक् = टुक्रा

रामले लक्ष्मणलाई भने: ‘भाइ, यहाँको कुकर्म देख्यौ? बीचमा अर्को कोही आएर जितिलिएछ; मैले त कुकर्म देखेँ।’ यति भनेर राम अलि पर गए; हेर्छन् त, दुवै पखेटा गएका, चिन्नै गाह्रो हुने गरी जटायु पल्टिरहेका थिए।

शब्दार्थ: कुचाल् = कुकर्म, नराम्रो काम · जिती लियेछ = जितिलिएछ · बिचमा = बीचमा · पल्टी रही = पल्टिरहेका · चिह्नैलाइ = चिन्नलाई नै · कठिन् = गाह्रो

पाठ पक्का छैन: ‘अर्को आइ जिती लियेछ बिचमा’ मा अर्कोले कसलाई वा के जित्यो, श्लोकले खुलाउँदैन। अर्को श्लोक (३.९९) मा रामले जटायुलाई ‘खाने यही रहेछ’ भनेकाले मानिसको लीलामा रामले बीचमा अर्को प्राणी आएर सीतालाई लगेको अनुमान गरेको बुझिन्छ; अनुवादमा त्यो खुलाइएको छैन।

उनमा अलिकति पनि अज्ञान थिएन; तैपनि त्यहाँ मानिसको लीला गर्दै, चिनेर पनि नचिनेझैँ गरी भगवान् अगाडि सरेर भने: ‘हे भाइ, धनु देऊ; दुष्ट भेटियो, म बाण चढाएर मार्छु। खाने यही रहेछ; हेर्दा थाहा भयो, खुब पेट भरेर पल्टेको रहेछ।’

शब्दार्थ: नरैको = मानिसकै · चिह्न्याको = चिनेको · नचिह्न्यै = नचिनेझैँ · सरी = सरेर · मिलि गो = भेटियो · खान्या = खाने

कुरा सुनेर जटायुले पनि आफ्नो हाल र सबै वृत्तान्त बिन्ती गरे। सुनेर रामको मनमा पूरा दया पलायो; उनले नजिक गएर जटायुलाई छामे र सबै पीडा हरिदिए। त्यहाँ सीताको समाचार सुनाएर जटायु रामकै सामुन्ने ढले। प्रभुले स्नान र दाहसंस्कार गरी मासुका पिण्ड दिएर क्रिया गरे।

शब्दार्थ: हवाल् = हाल, अवस्था · वृत्तांत = वृत्तान्त, सबै कुरा · छाम्या = छामे · ताप् = पीडा · समचार् = समाचार · मांसपिण्डहरु = मासुका पिण्डहरू

टिप्पणी: पिण्ड प्रायः चामल वा जौको हुन्छ; यहाँ ग्रन्थले चराराज जटायुका लागि मासुका पिण्ड भनेको छ। वाल्मीकि रामायणमा पनि रामले जटायुलाई मासुकै पिण्ड दिएको भनिन्छ।

सायुज्य मुक्ति पाएर, अत्यन्त भक्ति राखेर स्तुति पनि गरी जटायु धाम पुगे। प्रभु पनि मानिसको लीला ठ्याक्कै देखाउँदै वन-वन घुम्न थाले, र विरह गर्दै जहाँ-तहीँ सोध्न थाले। अर्को कुनै देख्ने भेटिएन; सबै वन खोजे, तर कहीँ केही पनि भेटिएन।

शब्दार्थ: सायुज्यै = सायुज्य नै, ईश्वरमा एकाकार · पौंच्या = पुगे · धाम्मा = धाममा · ठिक्क = ठ्याक्कै · देख्न्या = देख्ने · ढुँढ्या = खोजे