पञ्चवटीको ज्ञानसंवाद
ज्ञान के हो, विज्ञान के हो?उपदेश · ४ श्लोक · १ मिनेटकथा
पञ्चवटीमा वनको बीचमा रामको डेरा पर्यो। नजिकै अर्को कुनै आश्रम थिएन; एकान्त देखेर राम खुसी भए र आनन्दले त्यहीँ बसे। त्यही एकान्तमा लक्ष्मण रामको चरणमा परे र बिन्ती गरे: ‘हे रघुपति, म हजुरको शरणमा छु। ज्ञान कसलाई भनिन्छ, विज्ञान कसलाई भनिन्छ, म केही जान्दिनँ; ममा ठूलो अज्ञान छ। जान्ने अरू को छ र, म कता जाऊँ?’ यो बिन्ती सुनेर राम खुसी भए र सबै तत्त्व खोलेर बताए। रामले भने, ‘सुन, यसैलाई ज्ञान भनिन्छ, यसैलाई विज्ञान भनिन्छ; यो रीतले बसे अज्ञान छुट्छ।’ ग्रन्थ भन्छ, लक्ष्मणले त्यहीँ सबै तत्त्व पाए। उपदेशको विस्तार भने ग्रन्थले यहाँ दिँदैन; दिइएको कुरामात्र भन्छ।
पञ्चवटीरामलक्ष्मणगाउँदै गर्दा पढिँदै गरेको शब्द उज्यालो हुन्छ; कुनै पङ्क्ति थिच्दा त्यहीँबाट सुनिन्छ।
पञ्चवटीको ज्ञानसंवादपञ्चवटीमा लक्ष्मणको प्रश्न सुनेर रामले ज्ञान र विज्ञानबारे सम्झाउँछन्।एआईले बनाएको चित्र - श्लोक ३.२६
डेरा पर्यो प्रभुजिको तहिं बीच वन्मा।
एकान्त देखि कन हर्ष भयो र मन्मा।।
आनन्दपूर्वक रह्या रघुनाथ ताहीं।
आर्को त आश्रम नजीक थियेन काहीं।।
प्रभुको डेरा त्यहीँ वनको बीचमा पर्यो। एकान्त देखेर उनको मनमा हर्ष भयो। रघुनाथ त्यहाँ आनन्दपूर्वक बसे; नजिकै अर्को कुनै आश्रम थिएन।
शब्दार्थ: डेरा = बास, बस्ने ठाउँ · पर्यो = पर्यो · बीच वन्मा = वनको बीचमा · एकान्त = सुनसान, एक्लो ठाउँ · आर्को = अर्को · थियेन = थिएन
- श्लोक ३.२७
एकान्त देखि कन लक्ष्मणले चरण्मा।
बिन्ती गर्या रघुपते म त छू शरण्मा।।
ज्ञान् कुन् कहिन्छ भनि कुन् त कहिन्छ विज्ञान्।
जान्दीन केहि म विषे त ठुलो छ अज्ञान्।।
एकान्त देखेर लक्ष्मणले रामको चरणमा बिन्ती गरे: ‘हे रघुपति, म त हजुरको शरणमा छु। ज्ञान कसलाई भनिन्छ, र विज्ञान कसलाई भनिन्छ, म केही जान्दिनँ; ममा ठूलो अज्ञान छ।’
शब्दार्थ: चरण्मा = चरणमा · रघुपते = हे रघुपति · छू = छु · कहिन्छ = भनिन्छ · विज्ञान् = विज्ञान (अनुभवले जानिएको ज्ञान) · जान्दीन = जान्दिनँ
- श्लोक ३.२८
आज्ञा हवस् सकल तत्त्व म सुन्न पाऊँ।
जान्न्या पुरुष् अरु छ को र कता म जाऊँ।।
यो बिन्ति लक्ष्मणजिको सुनि हर्ष पाया।
लक्ष्मण्जिलाइ सब तत्त्व तहीं बताया।।
‘आज्ञा होस्, म सबै तत्त्व सुन्न पाऊँ। जान्ने पुरुष अरू को छ र, म कता जाऊँ?’ लक्ष्मणजीको यो बिन्ती सुनेर रामले हर्ष पाए, र त्यहीँ लक्ष्मणजीलाई सबै तत्त्व बताए।
शब्दार्थ: हवस् = होस् · तत्त्व = सार, सत्य · जान्न्या = जान्ने · पुरुष् = पुरुष, व्यक्ति · तहीं = त्यहीँ
- श्लोक ३.२९
यै ज्ञान् कहिन्छ सुन येहि कहिन्छ विज्ञान्।
यो रित् गरी कन बस्या हुँदि छुट्छ अज्ञान्।।
खोलेर येहि रितले प्रभुले बताया।
लक्ष्मण्जिले पनि तहिं सब तत्त्व पाया।।
‘सुन, यसैलाई ज्ञान भनिन्छ, यसैलाई विज्ञान भनिन्छ। यो रीत गरेर बसे अज्ञान छुट्छ।’ यही रीतले प्रभुले खोलेर बताए, र लक्ष्मणजीले पनि त्यहीँ सबै तत्त्व पाए।
शब्दार्थ: यै = यही · रित् = रीत, तरिका · बस्या हुँदि = बसेमा, बस्दा · छुट्छ = छुट्छ, हट्छ · खोलेर = खुलस्त पारेर
टिप्पणी: भानुभक्तले उपदेश यति पाउमै समेटेका छन्; रामले के-के भने, त्यो यहाँ खोलेर लेखिएको छैन। यो ग्रन्थ जसलाई पछ्याउँछ, त्यो अध्यात्म रामायणमा यही ठाउँमा रामको उत्तर लामो छ।
स्वर: BJ को आफ्नै आवाजबाट बनाइएको एआई स्वर (ElevenLabs), हरेक श्लोकका शब्द जाँचेर
मूल पाठ: archive.org (ramayana_202302, सार्वजनिक), फन्ट रूपान्तरण र प्रतिलिपिका त्रुटि १९५४, १९६७ र १९७६ का छापासँग मिलाएर सच्याइएको · आजको नेपाली, अंग्रेजी अर्थ, शब्दार्थ र कथा: एआईको सहयोगले लेखिएको मस्यौदा, विज्ञको समीक्षा बाँकी