शूर्पणखा
पञ्चवटीको एउटा प्रस्ताव कसरी युद्धमा पुग्यो?कथा · १० श्लोक · ३ मिनेटकथा
यसै बीचमा शूर्पणखा पञ्चवटी नजिक आइन्। कामको वशमा परेर उनले रामसँग सोधिन्, र नाम सुनेपछि आफूलाई पत्नी बनाउन बिन्ती गरिन्। रामले सीतातिर हेरेर हाँस्दै भने, ‘मेरी त घरमै छिन्; सौता हुने कुरा बुझ, बरु एक्लो भाइलाई पति भज्।’ लक्ष्मणले भने, ‘म त दास हुँ, मसँग के सुख? मालिक उनी हुन्, उतै जा।’ रिसाएकी शूर्पणखा ‘सीतालाई खान्छु’ भन्दै फर्केर दौडिइन्। ग्रन्थ भन्छ, पृथ्वीको भार हर्ने बीउ रोप्न रामले लक्ष्मणलाई भनेर उनका नाक र कान काट्न लगाए। उनी डराएर भाइकहाँ भागिन्। कुरा सुनेर खर, दूषण र त्रिशिरा सेनासहित आए। रामले लक्ष्मणलाई सीतासहित गुफामा पठाए, र आफू धनु-बाण ठिक्क पारेर तयार भए।
पञ्चवटीशूर्पणखारामसीतालक्ष्मणखरदूषणत्रिशिरागाउँदै गर्दा पढिँदै गरेको शब्द उज्यालो हुन्छ; कुनै पङ्क्ति थिच्दा त्यहीँबाट सुनिन्छ।
शूर्पणखाको आगमनशूर्पणखाको प्रस्ताव र सीताप्रतिको आक्रमणले वनको शान्ति भङ्ग हुन्छ।एआईले बनाएको चित्र - श्लोक ३.३०
यै बीचमा नजिक शूर्पणखा त आई।
देख्या तहाँ प्रभुजिले पनि दुष्टलाई।।
कन्दर्पका वश परी प्रभुका नजिक् गै।
सोधी तहाँ प्रभुजिलाइ बहूत खुस् भै।।
यसै बीचमा शूर्पणखा नजिकै आइन्। प्रभुले पनि त्यहाँ त्यस दुष्टलाई देखे। कामदेवको वशमा परेर उनी प्रभुको नजिक गइन्, र धेरै खुसी हुँदै त्यहाँ प्रभुलाई सोधिन्।
शब्दार्थ: यै बीचमा = यसै बीचमा · कन्दर्पका = कामदेवका · वश परी = वशमा परेर · नजिक् गै = नजिक गएर · सोधी = सोधिन् · बहूत = धेरै
- श्लोक ३.३१
नाम् सब् कह्या प्रभुजिले जब नाम सूनी।
ऐल्हे म भज्दछु पती भनि येति गूनी।।
बिन्ती गरी म कन पत्नि बनाइ लेऊ।
कन्दर्पको कठिन ताप छुटाइ देऊ।।
प्रभुले नाम सबै बताए। नाम सुनेपछि ‘अब म यिनलाई पति भनी भज्छु’ भन्ने यति मनमा गुनेर उनले बिन्ती गरिन्: ‘मलाई पत्नी बनाइलेऊ, कामदेवको कठिन ताप छुटाइदेऊ।’
शब्दार्थ: कह्या = भने, बताए · सूनी = सुनेर · ऐल्हे = अहिले · भज्दछु = भज्छु, वरण गर्छु · गूनी = गुनेर, मनमा सोचेर · ताप = ताप, पीडा
- श्लोक ३.३२
यस्तो वचन् सुनि सिता कन हाँसि हेरी।
उत्तर् दिया प्रभुजिले घरमै छ मेरी।।
सौता बुझी कन न भज् तँ पती मलाई।
भाई छ खालि बरु भज् पति भाइलाई।।
यस्तो वचन सुनेर प्रभुले सीतातिर हेरेर हाँस्दै उत्तर दिए: ‘मेरी त घरमै छिन्। सौता हुने कुरा बुझेर तँ मलाई पति नभज्। भाइ एक्लै छ; बरु भाइलाई पति भज्।’
शब्दार्थ: हाँसि = हाँसेर · घरमै = घरमै, साथमै · मेरी = मेरी (पत्नी) · सौता = सौता, सौतेनी · भज् = भज्, वरण गर् · खालि = खाली, एक्लो
टिप्पणी: ‘सौता’ भनेको सौता, अर्थात् एउटै पतिकी अर्की पत्नी। १९५४ को छापामा पनि ‘सौता’ नै छ, १९६७ को छापामा पनि यस्तै देखिन्छ; १९७६ को लखनउ छापामा यहाँ ‘सीता’ छ।
- श्लोक ३.३३
साँचो भन्या भनि त लक्ष्मणका नजिक् गै।
आयाँ म पत्नि हुन येति भनेर खुस् भै।।
सून्या वचन् सकल लक्ष्मण्ले र ताहाँ।
दास् हूँ म ता म सित कुन् सुख मिल्छ याहाँ।।
‘साँचो भने’ भन्ठानेर उनी लक्ष्मणको नजिक गइन्, र खुसी हुँदै यति भनिन्: ‘म पत्नी हुन आएँ।’ लक्ष्मणले सबै वचन सुने र त्यहाँ भने: ‘म त दास हुँ; मसँग यहाँ के सुख मिल्छ?’
शब्दार्थ: साँचो भन्या = साँचो भने · आयाँ = आएँ · सून्या = सुने · सकल = सबै · दास् = दास, सेवक · सित = सँग
- श्लोक ३.३४
जा वाहिं मालिक उ हुन् उहिं बस्नु अच्छा।
बुद्धी रहेनछ बहुत् रहिछस् तँ कच्चा।।
यस्ता वचन् सुनि र शूर्पणखा रिसाई।
सीताजिलाइ अब खाँ भनि फर्कि धाई।।
‘त्यहीँ जा; मालिक उनी हुन्, उहीँ बस्नु राम्रो। तेरो बुद्धि रहेनछ; तँ धेरै काँचो रहिछस्।’ यस्ता वचन सुनेर शूर्पणखा रिसाइन्, र ‘अब सीताजीलाई खान्छु’ भनेर फर्केर दौडिइन्।
शब्दार्थ: वाहिं = त्यहीँ · मालिक = मालिक, स्वामी · अच्छा = राम्रो · कच्चा = काँचो, नबुझ्ने · खाँ = खाऊँ, खान्छु · धाई = दौडिई
- श्लोक ३.३५
भार् हर्न बीज् प्रभुजिले तहिं रोप्न आँट्या।
लक्ष्मणजिलाइ भनि नाक र कान् कटाया।।
आज्ञा लि लक्ष्मणजिले पनि काटि दीया।
भागी डराइ कन भाइ जहाँ त थीया।।
(पृथ्वीको) भार हर्ने बीउ प्रभुले त्यहीँ रोप्ने आँट गरे, र लक्ष्मणजीलाई भनेर उनका नाक र कान काट्न लगाए। आज्ञा लिएर लक्ष्मणजीले पनि काटिदिए। उनी डराएर आफ्ना भाइ जहाँ थिए, त्यतै भागिन्।
शब्दार्थ: भार् = (पृथ्वीको) भार · बीज् = बीउ · आँट्या = आँटे, निधो गरे · कटाया = काट्न लगाए · काटि दीया = काटिदिए · भागी = भागिन्
गुफामा सुरक्षायुद्धको तयारी हुँदा रामले लक्ष्मणलाई सीतासहित गुफामा सुरक्षित बस्न पठाउँछन्।एआईले बनाएको चित्र - श्लोक ३.३६
विस्तार् गरी त्रिशिर दूषण खर् भन्याका।
राक्षस् पनी सुनि ति अग्नि सरी बन्याका।।
आया जहाँ प्रभु थिया तहिं तीन भाई।
लस्कर् समेत् अधिक जल्दि कदम् बढाई।।
(शूर्पणखाले) विस्तारसँग सुनाउँदा त्रिशिरा, दूषण र खर भनिने राक्षसहरू पनि सुनेर आगोजस्तै भए। ती तीन भाइ सेनासमेत लिएर, धेरै छिटो पाइला बढाउँदै, प्रभु जहाँ थिए त्यहीँ आए।
शब्दार्थ: विस्तार् गरी = विस्तारसँग, खुलाएर · भन्याका = भनिने · अग्नि सरी = आगोजस्तै · लस्कर् = सेना, फौज · जल्दि = छिटो · कदम् = पाइला
टिप्पणी: पहिलो पाउले को बोल्यो भन्दैन; अघिल्लो श्लोकमा शूर्पणखा भाइकहाँ भागेकीले कोष्ठकको ‘शूर्पणखाले’ थपिएको हो।
- श्लोक ३.३७
राक्षस् भनी प्रभुजिले तहिं चाल पाया।
लक्षमण्जिलाइ तहिं काम् प्रभुले अह्राया।।
हे भाइ आज तिमिले इ सिताजिलाई।
गूफा विषे लगि बसी रहु जल्दि जाई।।
‘राक्षस आए’ भनेर प्रभुले त्यहीँ चाल पाए, र त्यहीँ लक्ष्मणजीलाई काम अह्राए: ‘हे भाइ, आज तिमी यी सीताजीलाई लिएर छिटो गुफाभित्र गएर बसिरहू।’
शब्दार्थ: चाल पाया = चाल पाए, थाहा पाए · अह्राया = अह्राए · गूफा विषे = गुफाभित्र · लगि = लगेर · बसी रहु = बसिरहू · जल्दि = छिटो
- श्लोक ३.३८
एक् बात् न बोलि कन जल्दि उठेर जाऊ।
सङ्ग्रामको बखत भो अब बेर् न लाऊ।।
मार्छू म दुष्ट कन तेज् अधिकै जनाई।
चौधै हजार् कन सहज् टुकरा बनाई।।
‘एक कुरा पनि नबोली छिटो उठेर जाऊ। युद्धको बेला भयो, अब ढिला नगर। म आफ्नो तेज धेरै देखाएर, चौधै हजारलाई सजिलै टुक्रा पारेर दुष्टहरूलाई मार्छु।’
शब्दार्थ: बात् = कुरा · सङ्ग्रामको = युद्धको · बखत = बेला · बेर् = ढिलो · तेज् = तेज, शक्ति · टुकरा = टुक्रा
- श्लोक ३.३९
यस्तो हुकुम् हुन गयो र सिताजिलाई।
लक्षमण्जिले सँग लिई कन जल्दि जाई।
गूफा विषे बसि रह्या रघुनाथ् तयारी।
चाँडै भया धनु र बाण्हरु ठिक्क पारी।।
यस्तो आज्ञा भएपछि लक्ष्मणजी सीताजीलाई साथमा लिएर छिटो गए र गुफाभित्र बसिरहे। रघुनाथ धनु र बाणहरू ठिक्क पारेर चाँडै तयार भए।
शब्दार्थ: हुकुम् = आज्ञा · सँग लिई कन = साथमा लिएर · बसि रह्या = बसिरहे · तयारी = तयार · चाँडै = छिटो · ठिक्क पारी = ठिक्क पारेर
स्वर: BJ को आफ्नै आवाजबाट बनाइएको एआई स्वर (ElevenLabs), हरेक श्लोकका शब्द जाँचेर
मूल पाठ: archive.org (ramayana_202302, सार्वजनिक), फन्ट रूपान्तरण र प्रतिलिपिका त्रुटि १९५४, १९६७ र १९७६ का छापासँग मिलाएर सच्याइएको · आजको नेपाली, अंग्रेजी अर्थ, शब्दार्थ र कथा: एआईको सहयोगले लेखिएको मस्यौदा, विज्ञको समीक्षा बाँकी