खर-दूषणको युद्ध, रावणलाई खबर

खर, त्रिशिरा र दूषण तीन भाइ सेनासमेत साथमा लिएर, रिस चढाएर आए। उनीहरूले प्रभुमाथि बाणको वर्षा गरे; प्रभुले पनि ती सबै बाण काटेर पन्छाइदिए।

शब्दार्थ: लस्कर् = सेना, फौज · रिस् चढाई = रिस चढाएर · ठाकुर्जिका = ठाकुरजी (प्रभु) का · उपर = माथि · वृष्टि = वर्षा · काटि टार्या = काटेर पन्छाए

उनीहरूका ती सबै हतियार काटेर पन्छाउँदै, सबै राक्षसलाई छिट्टै मार्दै, प्रभुले त्यहाँ खर, त्रिशिरा र दूषणलाई काटे। चार घडीभित्रै उनले सम्पूर्ण राक्षस सिध्याए।

शब्दार्थ: हतियार्हरू = हतियारहरू · जल्दि = छिट्टै · काट्या = काटे · सक्या = सिध्याए · घरि = घडी (२४ मिनेट) · माहाँ = भित्र

खर, त्रिशिरा र दूषणलाई मार्नेबित्तिकै सीता र लक्ष्मण पनि त्यसै बेला प्रभुकहाँ आए। शूर्पणखा भने डराएर भागिन्, र ‘रावण जहाँ छ, त्यहीँ जान्छु’ भन्दै हिँडिन्।

शब्दार्थ: जस्सै = जस्सै, जब · सीत = सँग, कहाँ · तस्सै = त्यसै बेला · डराइ कन = डराएर · उहिं = त्यहीँ · जाँ = जाऊँ, जान्छु

रावण जहाँ थियो, त्यहाँ पुगेर उनी सबै दाजुभाइ र नातेदारको मन छुने गरी विलाप गर्न थालिन्। रावणले त्यहाँ बहिनीको नाक गएको देख्यो; अनि उनी कान नभएकी बुच्ची पनि भएकी थिइन्।

शब्दार्थ: पौंचि = पुगेर · विलाप = रोइकराइ · भाइ बन्धुहरुका = दाजुभाइ र नातेदारका · हर्दै = हर्दै (मन छुँदै) · गयाकी = गएकी · बुच्चि = बुच्ची (कान काटिएकी)

बहिनीमाथि माया लागेर रावण झट्टै उठ्यो, र सबै कुरा सोध्न हतारिँदै नजिक पुग्यो: ‘हे बहिनी, भन, तिम्रो नाक काट्ने कुन पुरुष हो? यति सजिलै मर्न आँट्ने त्यो त खुबै रहेछ!’

शब्दार्थ: माया = माया, दया · झट्ट = झट्टै · छूट्यो = कुद्यो, हतारियो · बैन्हि = बहिनी · काट्न्या = काट्ने · आँट्न्या = आँट्ने

‘जसले आज तिम्रो नाकसँगै यी कान काट्यो, हे बहिनी, जान, सुन: अब त्यो मर्न आँटिसक्यो।’ यस्ता वचन सुनेर शूर्पणखाले सीता र लक्ष्मणसहित रघुनाथको नामसमेत बताइन्:

शब्दार्थ: जस्ले = जसले · सित = सँग · आँट्यो = आँट्यो, तयार भयो · समेत् = समेत · सहित् = सहित

‘पञ्चवटीमा बसेका ती तीन जना बडा पराक्रमी छन्; ठोक्रो भिरेका छन्, धनु पनि खुब कसेका छन्। मनले विचार गर्दा म यही ठान्छु: तिनले सबैलाई भस्म पो पारिदिने हुन् कि!’

शब्दार्थ: पराक्रमि = पराक्रमी, बलवान् · ठोक्रा = ठोक्रो (बाण राख्ने) · भिरी कन = भिरेर · कस्याका = कसेका · येहि = यही · ठान्छू = ठान्छु

‘म त मनमा निकै डराएर आइरहेकी छु। ती सबै ऋषिलाई खुसी पार्दै घुम्छन्। अचम्म मानेर म दौडँदै यहाँ आएँ, र सबै विवरण हजुरसामु बिन्ती गरेँ।’

शब्दार्थ: आई रह्याँछु = आइरहेकी छु · खुप् सित = निकै · फिर्छन् = घुम्छन् · खुस् गराई = खुसी पारेर · याहिं = यहीँ · बिन्ति लायाँ = बिन्ती गरेँ

‘त्यहाँ सीतालाई अति सुन्दरी देखेर, “ती सुन्दरीलाई टपक्क टिपेर यहाँ ल्याऊँ” भन्ने मनसायले मन पक्का गरेर म गएकी थिएँ। तर विपत्ति पाएँ: नकटी र बुच्ची समेत भएँ।’

शब्दार्थ: टपक्क = टपक्क (सजिलै) · टिपि = टिपेर · भन्ना निमित्त = भन्ने मनसायले · चित्त धरी = मन पक्का गरेर · विपत् = विपत्ति · नकटि = नकटी (नाक काटिएकी)

‘सामर्थ्य छ भने तिमी आजै गएर ल्याऊ। सामुन्ने गएर हर्न त कठिन छ, त्यसमा मन नलगाऊ। कुनै युक्तिले छल गरेर हर्नुपर्ला। सामुन्ने कहिल्यै नजाऊ; त्यहाँ त शरीरै मर्ला।’

शब्दार्थ: समर्थ = सामर्थ्य भएको · साम्ने = सामुन्ने · कठिन् = कठिन · युक्तिले = उपायले · कदापि = कहिल्यै · देह = शरीर

उनले निकै डराएर कुरा गरेको, र सेनासमेत त्रिशिरा, दूषण र खर मरेको कुरा रावणले सुन्यो। उसले बहिनीलाई खुब सान्त्वना दियो, अनि एकान्तमा गएर धेरै बेर मनमा कुरा खेलायो।

शब्दार्थ: भयमा = डरमा · मर्याको = मरेको · खातिर = सान्त्वना, आदर · एकान्तमा = एक्लै, सुनसानमा · लहड् = लहड, मनको तरङ्ग

पाठ पक्का छैन: ‘लहड्’ प्रायः सनक वा मनको तरङ्ग हो। पछिल्ला श्लोकमा रावणको सोचाइ आउने भएकाले यहाँ ‘धेरै बेर मनमा कुरा खेलायो’ भनी बुझिएको छ; १९७६ को हिन्दी अनुवादले ‘ठूलो प्रयत्नले मनलाई उत्साहित गर्‍यो’ भनेको छ।

‘साधारण मानिस भए उनले कसरी तिनलाई मार्थे, सेनासहित खर, त्रिशिरा र दूषणलाई कसरी सिध्याउँथे? यिनी साधारण होइनन्, परमेश्वर नै हुन्। नत्र मेरा भाइहरूका अगाडि को टिक्थ्यो र?’

शब्दार्थ: सामान्य = साधारण · छुट्टि पार्या = सिध्याए · परमेश्वरै = परमेश्वर नै · नाहीं = नत्र · टिक्तथ्यो = टिक्थ्यो

‘ईश्वर हुन् भने उनले मलाई जसरी पनि मार्छन्। साधारण हुन् भने म सीतालाई हरुँला। ईश्वर हुन् भने विरोध गर्दा खुसी हुनेछन्; भजेँ भने त ममाथि झन् रिसाउनेछन्।’

शब्दार्थ: कसै पनि = जसरी पनि · हरुँला = हरुँला, हरण गर्नेछु · विरोध् = विरोध, वैर · खुस् हुन्याछन् = खुसी हुनेछन् · भजुँला = भजेँ भने · झन् = झन्

टिप्पणी: रावणले भक्तिले होइन, वैरकै बाटोबाट हरिलाई पाउने यो सोच अध्यात्म रामायणमा पनि छ। चौथो पाउले ‘भजेँ भने झन् रिसाउनेछन्’ भन्छ; उल्था त्यसैअनुसार छ।