मारीचको चेतावनी

यति विचार गरेर रावण समुद्र पार तर्‍यो, र ऋषिजस्तो रूप धारण गरेको मारीच जहाँ थियो, त्यहाँ पुग्यो। रथ राखेर ऊ नजिक गयो, र खरहरू सबै नाश भएको विवरण सुनायो।

शब्दार्थ: येती = यति · तर्यो = तर्‍यो · ऋषिका सरि = ऋषिजस्तो · रूप धारी = रूप धारण गरेको · रथ = रथ · नाश् = नाश

पाठ पक्का छैन: दोस्रो पाउको ‘ऋषिका सरि रूप धारी’ (ऋषिजस्तो रूप लिएको) मारीचको वर्णन हो कि रावणको, श्लोकले छुट्याउँदैन। यहाँ मारीचको मानिएको छ; १९७६ को हिन्दी अनुवादले रावणले ऋषिको रूप लिएर गएको भनेको छ।

‘मलाई आज यस्तो पर्‍यो; मलाई सहायता देऊ। तिमी आज सुन्दर, ठूलो मृगको रूप लेऊ। रामचन्द्रलाई छलेर टाढा पुर्‍याऊ; जसै म सीतालाई हरुँला, तब फर्केर आउनू।’

शब्दार्थ: सहाय = सहायता · मृगस्वरुप् = मृगको रूप · छलि = छलेर · दुर् = टाढा · जसै = जसै, जब · हरुँला = हरुँला, हरण गर्नेछु

मारीचले त्यहाँ यति हुकुम सुन्यो, र त्यस्तो हुकुम सुनेर उसले मनभित्र गुन्यो। अनि प्रभुको सबै तेज बताउँदै, ‘स्वामी’ भन्दै, मनले खुब जय चिताउँदै उसले बिन्ती गर्‍यो:

शब्दार्थ: हुकुम् = हुकुम, आदेश · गून्यो = गुन्यो, मनमा विचार गर्‍यो · तेज् = तेज, प्रताप · जनाई = जनाएर, बताएर · ख्वामित् = स्वामी · चिताई = चिताएर, मनमा चाहेर

पाठ पक्का छैन: चौथो पाउमा ‘ख्वामित्’ (स्वामी) भन्ने सम्बोधन रावणलाई हो जस्तो छ (६१औँ श्लोकमा पनि मारीचले रावणलाई ‘ख्वामित्’ भन्छ), तर मनमा कसको जय चिताएको हो, रावणको कि प्रभु रामको, श्लोकले खुलाउँदैन। उल्थाले पनि खुलाएको छैन।

‘कसले तिमीलाई यो उपदेश दियो, र तिमी आज आएर मलाई “म सीता हर्छु, तँ मृग बन्” भन्छौ? त्यही तिम्रो शत्रु हो; तिमी त्यहाँ गएर उसैलाई मार। ऊ यहाँ तिम्रो कुलै नाश गराउन खोज्छ।’

शब्दार्थ: उपदेश् = सल्लाह, अर्ती · तँ = तँ (तिमी) · त्यै = त्यही · तसै कन = उसैलाई · कूलै = कुलै, सारा वंश · क्षय = नाश

‘उनलाई को जित्न सक्छ र, तिमी यति ठूलो सुर गर्छौ? यो सुर लियौ भने तिमी आज कुलसमेत मर्छौ। उनले एउटै बाणले मलाई चार सय कोस सारे; बालक छँदा पनि उनले सुबाहुलाई भस्म पारे।’

शब्दार्थ: सूर = सुर, धारणा · सुर् = सुर, अडान · कोस = कोस (दूरीको नाप) · सार्या = सारे, पुर्‍याए · बालक् = बालक · भस्म = खरानी

‘भर्खरै म मृगको रूप लिएर वनमा गएँ; यहाँ पनि उनले एउटै बाणले मलाई पछारिदिए। रगत छाद्दै, अति डराएर म भागेर आएँ। अब म जाँदिनँ भन्छु; अहिले मैले राम्ररी चेत पाएँ।’

शब्दार्थ: आज्काल् = भर्खरै · वन विषे = वनमा · पछारी = पछारेर · छाद्दै = छाद्दै (बान्ता गर्दै) · जावैन = जाँदिनँ · चेत = होस

‘त्यसैले तिमी पनि यो विरोधको बुद्धि नलेऊ; “म सीता हर्छु” भन्ने जिद्दी छाडिदेऊ। तिमीले यस्तो बुद्धि लियौ भने सबै नष्ट हुन्छ। देख्यौ नि, उनले खर, त्रिशिरा र दूषणलाई मारिदिए।’

शब्दार्थ: तस्मात् = त्यसैले · विरोध् = विरोध, वैर · मति = बुद्धि, विचार · आग्रह = जिद्दी · नष्ट = नाश · देख्यौ = देख्यौ

‘यो हितकै लागि भनिएको हो भनेर तिमी जानिराख। अर्को एउटा गूढ कुरा भन्छु, ध्यान देऊ। यी त अनन्त, सबैका अधिपति परमेश्वर नै हुन्, जुन पुरुषलाई ब्रह्माजी पनि सधैँ भज्छन्।’

शब्दार्थ: हीतै = हितकै · गुठिल् = गूढ कुरा · चित्त देऊ = ध्यान देऊ · अधिनाथ् = अधिपति, सबैका नाथ · भजिन्छ = भजिन्छ, पुजिन्छ · पुरुष् = पुरुष (परम पुरुष)

पाठ पक्का छैन: ‘गुठिल्’ शब्दको अर्थ प्रसङ्ग र १९७६ को हिन्दी अनुवाद (‘विशेष रहस्य’) का आधारमा ‘गूढ कुरा’ मानिएको हो; शब्दको ठ्याक्कै अर्थ पक्का छैन।

‘नारदजीका वचन सुनेको हुनाले म आज यो भन्छु। स्वामी, म त सधैँ तिम्रो हित चिताएर बस्छु। “लौ, रावणलाई मार्नुहोस्” भनेर ब्रह्माजीले वरदान मागे, र प्रभु त्यही सुर पूरा गर्न लागेका छन्।’

शब्दार्थ: नारद्जिका = नारदजीका · ख्वामित् = स्वामी · हित चिताइ = हित चिताएर · लौ = लौ, ल · वरदान = वरदान · सुर् = सुर, उद्देश्य

पाठ पक्का छैन: तेस्रो-चौथो पाउमा ‘ब्रह्माजिले’ लाई ‘वरदान माग्या’ को कर्ता मानिएको छ: ब्रह्माले ‘रावणलाई मार्नुहोस्’ भनी मागे, र प्रभु त्यसैमा लागे। १९७६ को हिन्दी अनुवादले ‘ब्रह्मासँग वरदान मागियो’ भनी पढेको छ।

‘घर जाऊ, घरमै बसिराख; यो बुद्धि नलेऊ। उनलाई ईश्वर बुझेर त्यहीअनुसार मन देऊ। प्रभु जे गर्छन्, गरून्; लीला उनकै हो। प्रभुमाथि अरू कसैको जोर लाग्दैन।’

शब्दार्थ: घरै = घरमै · माफिक = अनुसार · गरुन् = गरून् · लिला = लीला · जोर् = जोर, बल · कुनैको = कसैको