अद्भुत मृग र माया सीता
अग्निमा लुकिन् सीता; रामसँग बस्ने को थिइन्?कथा · ८ श्लोक · २ मिनेटकथा
मारीचको कुरा सुनेर पनि रावणले उसलाई फेरि मृग बनेर जान भन्यो। उसको तर्क थियो: राम ईश्वर हुन् भने उनका हातबाट मरेर म तर्छु, साधारण हुन् भने उनी हार्छन् र म सीतासँग भोग गर्छु। ‘अरू केही बोल्यौ भने काटिदिन्छु’ भन्ने धम्कीले मारीच बीचमा पर्यो। हरिका हातबाट मरे तरिन्छ, यो दुष्टका हातबाट मरे नरक पर्छ भनेर उसले मृगको रूप लियो, र सीताको नजिक अनौठा लीला गर्दै चर्न थाल्यो। रामले छल चाल पाए। उनले एकान्तमा सीतालाई भने: रावण भिक्षु बनेर तिमीलाई हर्न आउँदै छ; अदृश्य भएर एक वर्ष अग्निमा बस, र यहाँ छाया-सीता छोड। सीता अग्निमा लुकिन्, र राम छाया-सीतासँग बसे।
मारीचको ठाउँ, अनि पञ्चवटीरावणमारीचरामसीतामाया सीतागाउँदै गर्दा पढिँदै गरेको शब्द उज्यालो हुन्छ; कुनै पङ्क्ति थिच्दा त्यहीँबाट सुनिन्छ।
मारीचको चेतावनीमारीचले रामको शक्ति सम्झाउँदै विरोध नगर्न सल्लाह दिए पनि रावण अडिग रहन्छ।एआईले बनाएको चित्र - श्लोक ३.६३
मारीचले जब त बात् यति सब् बतायो।
झन् बात् सुनी बुझि त खुप् सित चित्त लायो।।
मारीचलाइ अनि रावण भन्छ हेरी।
सीता म हर्छु मृग भै कन जाउ फेरी।।
मारीचले जब यति सबै कुरा बतायो, ती कुरा सुनी-बुझी रावणले झन् खुब मन लगायो। अनि मारीचतिर हेरेर रावणले भन्यो: ‘म सीता हर्छु; तिमी फेरि मृग बनेर जाऊ।’
शब्दार्थ: झन् = झन् · बुझि = बुझेर · चित्त लायो = मन लगायो · हेरी = हेरेर · मृग भै कन = मृग भएर · फेरी = फेरि
पाठ पक्का छैन: दोस्रो पाउ ‘झन् बात् सुनी बुझि त खुप् सित चित्त लायो’ ले रावणले कुरा झन् ध्यान दिएर सुन्यो भन्ने अर्थ पनि दिन्छ (१९७६ को हिन्दी अनुवादले यस्तै भनेको छ), आफ्नो विचारमा झन् मन बलियो पार्यो भन्ने पनि। पछिल्ला श्लोकले उसको विचार फेरिएन भन्ने देखाउँछन्।
- श्लोक ३.६४
ईश्वर् त हुन् यदि भन्या ति अवश्य मार्छन्।
सामान्य हुन् यदि भन्या ति अवश्य हार्छन्।।
ईश्वर् भया पनि असल् छ अवश्य तर्छू।
सामान्य हुन् त म सिता सँग भोग गर्छू।।
‘उनी ईश्वर हुन् भने अवश्य मार्छन्; साधारण हुन् भने अवश्य हार्छन्। ईश्वर भए पनि राम्रै हो, म अवश्य तर्छु। साधारण हुन् भने म सीतासँग भोग गर्छु।’
शब्दार्थ: यदि भन्या = यदि ... भने · मार्छन् = मार्छन् · हार्छन् = हार्छन् · असल् = असल, राम्रो · तर्छू = तर्छु (भवसागर पार हुन्छु) · भोग = भोगविलास
- श्लोक ३.६५
जाऊ अवश्य म सिताजि हरेर लिन्छू।
बोल्यौ यहाँ कछु भन्या त म काटि दिन्छू।।
यस्तो हुकुम् गरि तहाँ जब बीच पार्यो।
मारीचले पनि तसै जिय आस मार्यो।।
‘जाऊ, म अवश्य सीतालाई हरेर लिन्छु। यहाँ अरू केही बोल्यौ भने म तिमीलाई काटिदिन्छु।’ यस्तो हुकुम गरेर जब रावणले उसलाई बीचमा पार्यो, मारीचले पनि त्यसै बेला बाँच्ने आस मार्यो।
शब्दार्थ: कछु = केही · काटि दिन्छू = काटिदिन्छु · बीच पार्यो = बीचमा पार्यो, अप्ठ्यारोमा पार्यो · तसै = त्यसै बेला · जिय = जिउ, शरीर · आस = आशा
- श्लोक ३.६६
आखिर् मर्याँ म हरि देखि मर्या त तर्छू।
यस् दुष्ट देखि मरिया त नरक् म पर्छू।।
यस्तो विचार् गरि तहाँ मृगरूप धारी।
हूकुम् सिरोपर धरी कन भो तयारी।।
‘आखिर म मर्ने नै भएँ; हरिका हातबाट मरेँ भने त म तर्छु। यो दुष्टका हातबाट मरेँ भने म नरकमा पर्छु।’ यस्तो विचार गरेर ऊ त्यहाँ मृगको रूप धारण गरी, हुकुमलाई शिरमाथि राखेर तयार भयो।
शब्दार्थ: आखिर् = आखिर · हरि देखि = हरिबाट, हरिका हातबाट · तर्छू = तर्छु, मुक्त हुन्छु · नरक् = नरक · सिरोपर = शिरमाथि · तयारी = तयार
टिप्पणी: १९६७ को छापाले यस पानामा मिल्दो एउटा संस्कृत श्लोक फुटनोटमा दिएको छ: राघवले मारे म भवसागरबाट मुक्त हुन्छु, दुष्टले मारे मेरो नरक निश्चित छ।
अद्भुत सुनौलो मृगमारीच सुनौलो मृग बनेर पञ्चवटी नजिक आउँछ।एआईले बनाएको चित्र - श्लोक ३.६७
दौड्यो लिला पनि चरित्र विचित्र गर्दै।
सीताजिका नजिक गै कन ताहिं फिर्दै।।
सीतजिलाइ गरुँ मोह भनेर दाग्यो।
लीला गरी कन वरी परि चर्न लाग्यो।।
ऊ लीला गर्दै, अनौठा-अनौठा चाल देखाउँदै दौडियो, र सीताजीको नजिक गएर त्यहीँ घुम्न थाल्यो। ‘सीताजीलाई मोहित पारूँ’ भनेर ताक्दै, खेल्दै ऊ वरिपरि चर्न थाल्यो।
शब्दार्थ: लिला = लीला, खेल · चरित्र = चालढाल · विचित्र = अनौठो · फिर्दै = घुम्दै · मोह = मोह, लोभ · दाग्यो = ताक्यो
माया सीताको प्रसङ्गयस संस्करणमा रामको निर्देशनअनुसार सीता अदृश्य रहन्छिन् र छाया सीता प्रकट हुन्छिन्।एआईले बनाएको चित्र - श्लोक ३.६८
छल् हो भनी प्रभुजिले पनि चाल पाया।
एकान्तमा गइ सिता कन काम् अह्राया।।
सीते अदृश्य भइ लौ बस अग्नि माहाँ।
छाया सिता पनि बनायर छोड याहाँ।।
यो छल हो भनेर प्रभुले पनि चाल पाए। उनले एकान्तमा गएर सीतालाई एउटा काम अह्राए: ‘सीते, लौ, अदृश्य भएर अग्निमा बस; र यहाँ एउटी छाया-सीता बनाएर छोड।’
शब्दार्थ: छल् = छल · चाल पाया = चाल पाए, थाहा पाए · एकान्तमा = एकान्तमा, अरूबाट टाढा · अह्राया = अह्राए · अदृश्य = नदेखिने · छाया सिता = छाया-सीता
टिप्पणी: माया सीताको यो प्रसङ्ग अध्यात्म रामायणअनुसार हो: त्यहाँ रामको भनाइमा साँची सीता अग्निमा बस्छिन् र उनकी छाया (माया सीता) रहन्छिन्। वाल्मीकि रामायणमा यस्तो साटासाट छैन; त्यहाँ सीता आफैँ हरिन्छिन्।
- श्लोक ३.६९
एक् भिक्षुको रुप लि रावण आज आई।
हर्न्या छ दुष्ट तिमीलाइ स्वरुप् छपाई।।
चाँडो अवश्य तिमिले पनि रुप् छपाऊ।
एक् वर्ष सम्म छपि दिन् तिमिले बिताऊ।।
‘आज रावण एउटा भिक्षुको रूप लिएर आउनेछ; त्यो दुष्टले आफ्नो रूप लुकाएर तिमीलाई हर्नेछ। तिमीले पनि छिट्टै आफ्नो रूप अवश्य लुकाऊ, र एक वर्षसम्म लुकेर दिन बिताऊ।’
शब्दार्थ: भिक्षुको = भिक्षुको, माग्ने साधुको · लि = लिएर · हर्न्या छ = हर्नेछ · छपाई = लुकाएर · छपाऊ = लुकाऊ · एक् वर्ष सम्म = एक वर्षसम्म
- श्लोक ३.७०
यस्तो हुकुम् सुनि अदृश्य सरूपधारी।
छाया सिता पनि दुरुस्त गरिन् तयारी।।
सीता छपी कन रहिन् जब अग्नि माहाँ।
छाया सिता सँग बस्या रघुनाथ ताहाँ।।
यस्तो हुकुम सुनेर सीताले अदृश्य रूप लिइन्, र एउटी दुरुस्त छाया-सीता पनि तयार पारिन्। सीता अग्निभित्र लुकेर बसेपछि रघुनाथ छाया-सीतासँग त्यहीँ बसे।
शब्दार्थ: सरूपधारी = रूप धारण गरेर · दुरुस्त = ठ्याक्कै, ठीक · तयारी = तयार · छपी कन = लुकेर · अग्नि माहाँ = अग्निमा · बस्या = बसे
स्वर: BJ को आफ्नै आवाजबाट बनाइएको एआई स्वर (ElevenLabs), हरेक श्लोकका शब्द जाँचेर
मूल पाठ: archive.org (ramayana_202302, सार्वजनिक), फन्ट रूपान्तरण र प्रतिलिपिका त्रुटि १९५४, १९६७ र १९७६ का छापासँग मिलाएर सच्याइएको · आजको नेपाली, अंग्रेजी अर्थ, शब्दार्थ र कथा: एआईको सहयोगले लेखिएको मस्यौदा, विज्ञको समीक्षा बाँकी