दशरथको मृत्यु, भरतको शोक

वाल्मीकि ऋषिका वचन सुनेर जगन्नाथ धेरै खुसी भएर गए; गङ्गा र त्यो चित्रकूट पर्वतको बीचमा उनी बस्न थाले। गङ्गाबाट फर्केर सुमन्त्र दशरथ बसेको ठाउँमा छिट्टै पुगे, र जे समाचार थियो, सबै सुनाइदिए।

शब्दार्थ: जगन्नाथ् = जगत्का नाथ (राम) · बिच् पारि = बीचमा · बस्ता भया = बसे · जल्दि = छिट्टै · समचार् = समाचार · बिल्कुल् = पूरै

‘बरको दूध दलेर दुवै भाइले जटालाई मुकुटझैँ बाँधे। “ल फर्केर जाऊ” भन्ने आज्ञा त्यहाँ रामले र सीता माताले दिनुभयो। रघुनाथ गङ्गा पार जानुभयो; त्यहाँ आँखाले हेर्नै गाह्रो भयो। उहाँहरू आँखाबाट ओझेल पर्नेबित्तिकै म रुँदै रथ लिएर दौडेर यहाँ आएँ।’

शब्दार्थ: बाँध्या = बाँधे · फिर् लौ जा = ल फर्केर जाऊ · सिता माइले = सीता माताले · नजरले = आँखाले · छोड्याँ देख्न = देख्न छाडेँ · आयाँ = आएँ

‘“हाम्रो सेवा बिन्ती भनिदिनू” भन्ने लक्ष्मण र सीता-रामको आज्ञा भयो। “हाम्रा लागि रत्तिभर पनि कहिल्यै शोक नगरून्; शोक गरेर कुनै काम हुँदैन।”’ ‘यस्ता कुरा गरेर राम गए’ भनेर सुमन्त्रले सबै विस्तार सुनाउनेबित्तिकै कौशल्याले रिसले दशरथजीमाथि वचनका बाण बर्साइन्।

शब्दार्थ: सेवा बिन्ति = सेवा बिन्ती, ढोग · गरेस् = भनिदिनू · रति भर् = रत्तिभर · कदापि = कहिल्यै · वाग्बाण् = वचनका बाण · बजारिन् = बर्साइन्

वचनका बाणले दशरथलाई अति पीडा भयो, र उनले भने: ‘मलाई कति भन्छ्यौ? यसै पनि मर्ने बेला भइसक्यो; शरीरले चल्न छाड्यो। म अहिले मर्छु। एउटा सराप पनि छ: “जसरी हामी मर्‍यौँ, त्यसै गरी तिमी पनि पुत्रशोकले ठूलो विपत्तिमा परेर मर्नेछौ।”’

शब्दार्थ: वाक्शर्ले = वचनका बाणले · ताप् = पीडा · बखत् = बेला · गती = चाल, शक्ति · सराप् = श्राप · पुत्रशोक्ले = छोराको शोकले

‘पहिले एक तपस्वीले मर्दै गर्दा यही सराप दिएर गएका थिए। आज ठिक उस्तै परेर उनकै त्यही सरापको फल मिल्यो।’ सरापको सबै विस्तार भनिसकेपछि ‘हा राम! हा सीता!’ भन्दै दशरथजीले जब प्राण त्यागे, त्यस घडी खलबल मच्चियो।

शब्दार्थ: तपस्विले = तपस्वीले · अघि = पहिले · तेहि = त्यही · कहि सकी = भनिसकेर · खल्बल् = खलबल · घरी = घडी

टिप्पणी: श्लोकले सरापको कथा खोल्दैन। वाल्मीकि रामायण र पछिका कथनमा, जवान दशरथले सिकार खेल्दा भूलले एक तपस्वीको छोरालाई मारेका थिए, र अन्धा आमाबुबाले उनलाई पुत्रशोकले मर्ने सराप दिएका थिए; लोककथामा त्यो छोरा श्रवणकुमार हुन्।

बिहान भयो; गुरु वशिष्ठ झट्टै मन्त्रीहरूलाई लिएर दरबार गए। दशरथजीको शरीर तेलमा राखेर उनले छोरा झिकाउन पठाए। ‘गुरु वशिष्ठको छिट्टै आउनू भन्ने आज्ञा छ’ भन्ने सुनेर भरतजी पनि दूतहरूसँगै भाइलाई लिएर आए।

शब्दार्थ: झट् = झट्टै · तेल्मा = तेलमा · धरि = राखेर · झिकाई लिया = झिकाउन पठाए, बोलाए · दूतैका = दूतहरूका · भाइ कन = भाइलाई

टिप्पणी: राजाको शरीर तेलमा राखेर छोराको बाटो हेरेको कुरा वाल्मीकि रामायणमा पनि आउँछ।

भरतको कैकेयीसँग भेट भयो; उनले सोधे: ‘बुबा कहाँ हुनुहुन्छ?’ कैकेयीले भरतलाई त्यहाँ सबै वृत्तान्त विस्तारमा सुनाइन्। सुनेर भरतको मनमा शोक पर्‍यो, र उनी साह्रै रिसाए पनि: ‘तिमी पापी हौ; कुम्भीपाक नरकमा भोग्न जानेछ्यौ।’

शब्दार्थ: सोध्या = सोधे · वृत्तान्त = घटना, विवरण · रिसाया = रिसाए · कुम्भिपाक् = कुम्भीपाक (एक नरक) · भोग् = भोग · जाउली = जानेछ्यौ

त्यहाँ कैकेयीलाई गाली गरेपछि भरतजी धेरै दुःखी भए। रुँदै, दौडँदै उनी कौशल्याजी जहाँ थिइन्, त्यहाँ गए: ‘हे माता, हजुरको मनमा कहिल्यै यस्तो नपरोस्; यसमा मेरो रत्तिभर पनि मत छैन। मेरो अलिकति पनि मत भएको भए गुरुलाई काटेर मार्दा जति पाप लाग्छ, त्यति पाप मलाई लागोस्।’

शब्दार्थ: गालि दी = गाली गरेर · धाउँदै = दौडँदै · मत् = मत, सहमति · रती = रत्तिभर · पाप् लागोस् = पाप लागोस् · मार्या = मारेको

यो बिन्ती गर्दै दुःखमा परेर भरतजी त्यहाँ विलाप गरिरहेका थिए। मन्त्रीहरूसहित गुरु वशिष्ठ त्यहाँ उनको नजिक पुगे। ‘बुबा बित्नुभयो’ भनेर भरतजीले गरेको शोक गुरुले देखे, र भने: ‘शोक गर्नु राम्रो होइन; हे महाराज, किन शोक गर्छौ?’

शब्दार्थ: विलाप् = विलाप, रोइकराइ · मन्त्रीवर्ग = मन्त्रीहरू · पाँच्या = पुगे · बित्याछन् = बितेछन् · बढिया = राम्रो · महाराज् = हे महाराज

त्यहाँ नाना तत्त्वका कुरा भनेर गुरुले भरतको सबै शोक हरे। गुरुको सबै आज्ञा लिएर भरतले बुबाको कामकाज गरे। असङ्ख्य दान दिँदै राजाको किरिया गरिसकेपछि, त्यसबीच धेरै शोक गर्दै भरतले मनमा एउटा विचार राखे।

शब्दार्थ: नाना = थरीथरी · तत्त्व = सार कुरा · हर्या = हरे · काम्काज् = कामकाज · किरिया = क्रिया, अन्त्येष्टि · असङ्ख्यै = असङ्ख्य