चित्रकूटमा वाल्मीकि

पाँचौँ दिन उनीहरूले बाटो देखाउन भनेर ऋषिका कुमारहरूलाई साथमा लिए। रामजीलाई यमुना पार गराएर ती कुमारहरू साँझमा फर्के। सीता र राम पनि वाल्मीकि बस्ने ठाउँ चित्रकूट पुगे, र वाल्मीकिलाई दण्डवत् गरेर त्यहाँ धेरै आनन्द माने।

शब्दार्थ: कुमार् = केटा (शिष्य) · बताउन् = देखाउन · तारि = पार गराएर · बस्थ्या = बस्थे · दण्डवत् = साष्टाङ्ग प्रणाम · मान्या = माने

रघुपतिले वाल्मीकिलाई भने: ‘म केही दिन यहाँ बस्छु। कुन ठाउँ राम्रो छ? सबै हिसाबले कहाँ सुविधा होला?’ रामले मानिसजस्तै भएर गरेका कुरा वाल्मीकिले सुने, र उनले पनि त्यसै अनुसार बिन्ती गरे; वाल्मीकि त झन् पूरा थिए।

शब्दार्थ: क्यै दिन् = केही दिन · जग्गा = ठाउँ · सुबिस्ता = सुविधा · मनुष्य सरि = मानिसजस्तै · माफिक = अनुसार · झन् पुरा = झन् पूरा, पारङ्गत

पाठ पक्का छैन: चौथो पाउ छोटो छ। ‘सोही माफिक’ (त्यसै अनुसार) र ‘झन् पुरा’ (झन् पूरा, पारङ्गत) लाई यसरी बुझिएको छ: रामलाई चिन्ने वाल्मीकिले पनि मानिसकै ढङ्गमा उत्तर दिए, तर अर्को श्लोकले देखाएझैँ सोधेभन्दा धेरै भने। अर्थ पक्का छैन।

‘हजुरको एउटै नामको महिमा पनि ठूला ऋषिहरू जान्दैनन्। हे रघुनाथ, हजुर यस्तो हुनुहुन्छ; हजुरलाई यहाँ राम्रो ठाउँको के काम? सज्जनको हृदय नै हजुरको घर हो; योभन्दा राम्रो फेरि कहाँ होला र? तैपनि एउटा कुरा विस्तारमा सुनिबक्सियोस्; म यहाँ बिन्ती गर्छु।’

शब्दार्थ: महिमा = महिमा · जस्का = जसका · ठामको = ठाउँको · सज्जन्का = सज्जनका · अच्छा = राम्रो · बक्सनू = (सुनि)बक्सियोस्

‘म पहिले व्याध (सिकारी) थिएँ। सप्तऋषिहरूको निर्मल कृपाले, जब मैले रामनाम उल्टो गरेर जपेँ, तब मेरो नाम वाल्मीकि भनेर चल्यो। उल्टो नामको त यस्तो महिमा छ; धेरै विस्तार के भनूँ? हजुर गङ्गा र यो चित्रकूट पर्वतको बीचको ठाउँमा बस्नुहोस्।’

शब्दार्थ: व्याधा = व्याध, सिकारी · अधिको = पहिलेको · सप्तऋषिका = सप्तऋषिका · जप्याँ = जपेँ · उल्टा = उल्टो · जगामा = ठाउँमा

पाठ पक्का छैन: यहाँ वाल्मीकिले आफूलाई ‘व्याध’ (सिकारी) भनेका छन्; धेरै प्रचलित कथामा उनी डाँका (रत्नाकर) हुन्। बस्ने ठाउँ ‘गङ्गा र चित्रकूटको बीच’ भनिएको छ (अर्को श्लोकमा पनि); प्रायः कथनमा चित्रकूटको नदी मन्दाकिनी हो, जुन स्वर्गकी गङ्गाको पनि नाम हो। श्लोकले भनेजस्तै अनुवाद गरिएको छ।