भरतले राज्य अस्वीकार गरे

‘मेरी आमा त राक्षसीजस्ती भइन्; अब यहाँ यिनको नजिक बस्नु पक्कै उचित छैन। अब त प्रभु जहाँ हुनुहुन्छ, म त्यहीँ जान्छु।’ त्यहाँ भरतको मनमा यस्तो विचार थियो। यिनको मन यस्तो छ भन्ने गुरुलाई थाहा त थियो, तैपनि ‘उचित यही हो’ भनेर उनी भन्छन्:

शब्दार्थ: राक्षसी सरि = राक्षसीजस्ती · इन्का = यिनका · बस्नू = बस्नु · चित्त = मन, विचार · मालुम् = थाहा · उचित् = उचित, ठीक

पाठ पक्का छैन: चौथो पाउको अर्थ दुई किसिमले लाग्छ: भरतको मन थाहा हुँदाहुँदै पनि गुरुले कर्तव्य ठानेर ७६औँ श्लोकको कुरा भने, वा गुरुलाई भरतको विचार उचित लाग्यो (१९७६ को हिन्दी अनुवाद)। यहाँ पहिलो अर्थ लिइएको छ, किनकि ७६औँ श्लोकमा गुरुले भरतलाई गद्दीमा बस्न बिन्ती गर्छन्।

‘यहाँ बाबाको आदेश छ: भरतले राज्य गर्नू, रामले चौध वर्षसम्म मानौँ मुनीश्वर भएर वनमा गएर बस्नू। यही कुराले सीता र राम वन गए। यहाँ हजुरले पनि ‘यो राज्य मेरो हो’ भनेर गद्दीमा चढ्नुहोस् र आदेश दिनुहोस्।’

शब्दार्थ: हुकुम् = आदेश · तलक् = सम्म · मानो = मानौँ, जस्तै · मुनीश्वर् = ठूला मुनि · गादी = गद्दी · चढ्नु हवस् = चढ्नुहोस्

यस्तो बिन्ती गरेर वशिष्ठ गुरु चुप लाग्नेबित्तिकै भरतले तुरुन्तै उत्तर दिए: ‘म यहाँ यो राज्य गरेर के गर्छु? कीर्तिमा अपकीर्ति लगाएर यहाँ बसेर कसरी राज्य गर्नु? दाजुको सेवा गर्दै सँगै रहेका लक्ष्मण यशस्वी भएका छन्।’

शब्दार्थ: चुप् = चुप · जल्दि = छिट्टै, तुरुन्तै · क्या = के · अपकीर्ति = बदनाम · टहलै = सेवा नै · जसी = यशस्वी

‘सीतापति जहाँ जानुभयो, अब म पनि त्यहीँ जान्छु। केवल एक्ली कैकेयी यहीँ बसिरहून्; म उनलाई यहीँ छोड्छु। वनमा शिरभरि जटा धारण गरेर फलफूल मात्र खाएर बस्छु। म भोलि हिँडेर जानेछु; मेरो मनमा यही विचार छ।’

शब्दार्थ: सीतापति = सीताका पति (राम) · फगत् = केवल · छोड्दछु = छोड्छु · फलाहारी = फलफूल मात्र खाने · जटा = जटा, बटारिएको कपाल · जान्याछू = जानेछु

‘गद्दी प्रभुकै हो; प्रभुलाई घर फर्काएर म गद्दी उहाँलाई सुम्पन्छु। म किन राज्य आफ्नो हातमा लिन्छु र?’ भरतका यस्ता कुरा सुनेर सबै अत्यन्त खुसी भए। भोलिपल्ट भरत बिहानै उठेर हिँडे।

शब्दार्थ: फिरायेर = फर्काएर · सुम्पन्छू = सुम्पन्छु · करमा = हातमा · बात् = कुरा · भोली बेरै = भोलिपल्ट · हिंडि गया = हिँडे

पाठ पक्का छैन: ‘राज्य करमा’ को ‘कर’ लाई संस्कृतको ‘हात’ मानेर ‘किन राज्य आफ्नो हातमा लिऊँ’ भनिएको छ; १९७६ को हिन्दी अनुवादले ‘विवश भएर किन राज्य गरूँ’ भनेको छ।

सबै आमा, भाइ र गुरुसहित सारा फौज पनि लिएर, मन चाहिँ सीता-रामको चरणमा मात्र राखेर भरत गङ्गा पुगे। गुहलाई शङ्का लाग्यो: ठूलो लस्कर देखेर, कुरा नबुझी उनलाई पार तार्न नै डर लाग्यो।

शब्दार्थ: भ्राता = भाइ · फौज = सेना · चरणतलमा = पाउमा · पौंच्या = पुगे · लस्कर् = लस्कर, सेनाको लाम · तार्नै = पार तार्न नै

‘भरत छली रहेछन् भने डुङ्गा तानेर लडौँला’ भन्ने मनमा लिएर गुहले आफ्ना लस्करलाई पनि ‘तयार होओ’ भने। ‘म बुझ्छु’ भनेर मनमा ठूलो भित्री मनसाय लिएर उनी गए, र त्यहाँ भेटी राखेर (भरततिर) अलिकति नियालेर हेरे।

शब्दार्थ: नाउ = डुङ्गा · खैंची = तानेर · कपटी = छली · तयार् हौ = तयार होओ · भित्री मत्लब् = भित्री मनसाय · भेटी = उपहार, कोसेली

पाठ पक्का छैन: तेस्रो-चौथो पाउ कसको काम हो भन्ने श्लोकले भन्दैन; गुहले आफैँ भरतको मनसाय बुझ्न गएर भेटी राखी भरतलाई नियालेको भनेर पढिएको छ (अध्यात्म रामायणमा पनि गुह उपहार लिएर भरतकहाँ जान्छन्)। १९७६ को हिन्दी अनुवादले ‘बुझ्दछु’ लाई भरतको वचन मानेको छ। ‘नजर तिर हेर्या’ को ठ्याक्कै अर्थ पनि अस्पष्ट छ।