फर्कन भरतको बिन्ती

त्यहाँ सीता-रामको चरणमा शिर राखेर, ‘अयोध्या नै लैजान्छु’ भन्ने ठूलो अठोट गरेर भरत बिन्ती गर्छन्: ‘हे रघुपति, आज हजुर किन वनमा? हजुर वनमा आउनुभएकोमा मेरो मनमा अत्यन्त पीडा हुन्छ।’

शब्दार्थ: धरी = राखेर · अयोध्यै = अयोध्या नै · मन्सुब = अठोट, विचार · रघुपते = हे रघुपति · आयाको = आउनुभएको · ताप् = पीडा, दुःख

‘स्वामी, म त हजुरको दास पो हुँ; यो राज्य गर्न योग्य म को हुँ र? यो गद्दी त यहाँ हजुरकै हो; मैले त सेवा गरेर बस्ने पो हो।’

शब्दार्थ: ख्वामित् = स्वामी · दास = सेवक · पो = पो, त · गर्ना कन = गर्नका लागि · गादि = गद्दी · याहिं = यहाँ

‘पहिले छोरा होऊन्, धेरै यज्ञ गरिऊन्, सारा लोकको दुःख पनि हरियोस्; तब पो ती छोरालाई राज्य छोडेर वन जानु असल हुन्छ। वन त सधैँ छँदै छ।’

शब्दार्थ: हुनन् = होऊन्, हुनेछन् · गरीनन् = गरिऊन् · हरीनन् = हरियोस् · तब् पो = त्यसपछि मात्र · छाडी = छोडेर · झाडी = वन, जङ्गल

टिप्पणी: ‘हुनन्’, ‘गरीनन्’, ‘हरीनन्’ भानुभक्तका पुराना भविष्यत्/इच्छार्थक रूप हुन् (जस्तै १.५२ को ‘चार् छोरा अति विर् हुनन्’), निषेध होइनन्। यहाँ आश्रमको पुरानो आदर्श आएको छ: छोरा, यज्ञ र प्रजाको सुख पुगेपछि मात्र वन जाने। १९७६ को हिन्दी अनुवादले यिनलाई निषेध भनेर पढेको छ।

‘यो वन जाने बेला होइन; मेरो मनमा त यही निश्चय छ। घरै फर्केर जाऔँ, (यो बिन्ती) पूरा गरिदिनुहोस्। मेरी यी आमाप्रति रिस नउठोस्।’

शब्दार्थ: वेला = बेला · निश्चय = निधो, अठोट · जाऔं = जाऔँ · सधाइ जावस् = पूरा गरिदिनुहोस् · इ = यी · आवस् = आओस्, उठोस्

पाठ पक्का छैन: ‘सधाइ जावस्’ लाई ६.१२९ को ‘मेरो बिन्ती सधाइ बक्सनु हवस्’ जस्तै ‘बिन्ती पूरा गरिदिनुहोस्’ भनेर पढिएको छ। चौथो पाउमा रिस कसको हो (रामको वा भरतको आफ्नै) भन्ने खुलाइएको छैन; १९७६ को हिन्दी अनुवादले ‘सबको सुधार होस्’ र ‘आमाप्रतिको मेरो रिस हटोस्’ भनेको छ।

यसरी बिन्ती गर्दै, आँखाभरि धेरै आँसु लिएर भरत जब पाउमा गएर रोए, प्रभु पनि मन खुसी भएर बोले:

शब्दार्थ: यस्ता प्रकारले = यसरी · बहूत = धेरै · धर्दै = भर्दै, लिँदै · रोया = रोए · गै = गएर · खूसि = खुसी

‘हे भाइ, आज किन जिद्दी गर्छौ? काम सिद्ध नभई फर्कनु असल होइन। म वनमा जान्छु; तिमी फर्केर जाऊ, र यो राज्यको काम तिमीले चलाऊ।’

शब्दार्थ: जिद्दी = जिद्दी, हठ · फिर्नू = फर्कनु · असल् = असल, ठीक · सिद्धी = सिद्ध, पूरा · वन्मा = वनमा · यस् = यस

‘रामले वनमै गएर मुनिको भेष धारण गर्नू, भरतले यहीँ बसेर राज्य गर्नू: बुबाको यस्तो आज्ञा जब मैले सुन्न पाएँ, त्यसै आज्ञाले म वन जान आएँ।’

शब्दार्थ: वनै = वनमै · मुनिभेष = मुनिको भेष · धर्नू = धारण गर्नू · भन्न्या = भन्ने · पायाँ = पाएँ · उसैले = त्यसैले

यो कुरा भरतले सुन्न पाउनेबित्तिकै उनी फेरि चरणमा परेर बिन्ती गर्न थाले: ‘हे नाथ, बुबाको बुद्धि हराएको थियो; उहाँ स्त्रीको अत्यन्तै वशमा पर्नुभएको थियो।’

शब्दार्थ: ई = यो · बिन्ति लाया = बिन्ती गरे · मतिहिन् = बुद्धि नभएका · भयाका = भएका · साह्रै = अत्यन्त · वशमा = वशमा, अधीनमा

‘उहाँले भन्नुभएको भए पनि आज राज्य छोडेर वन जानु असल होइन। स्वामी, मेरो ठूलो बिन्ती छ, फर्केर जाऔँ; ‘फर्कन्नँ’ भन्ने जवाफ मैले नपाऊँ।’

शब्दार्थ: उन्ले = उहाँले · भन्याथ्या पनि = भन्नुभएको भए पनि · झाडी = वन · फर्कि जाऊँ = फर्केर जाऔँ · फर्कन्न = फर्कन्नँ · जवाफ् = जवाफ, उत्तर