रामको उत्तर, गुरुको रहस्य

भरतले यसरी जिद्दी लिएपछि प्रभुले पनि फेरि उत्तर दिए: ‘भाइ, म फर्कन्नँ; तिमी फर्केर जाऊ। बुबालाई पनि दोष नलगाऊ।’

शब्दार्थ: जिद्दि = जिद्दी, हठ · लीया = लिए · उत्तर् = उत्तर · भैय्या = भाइ · दोष् = दोष · लाऊ = लगाऊ

‘बुबा त खुबै सत्यवादी हुनुहुन्थ्यो; सत्य भएकैले उहाँले वरदान दिनुभयो। त्यही पूरा गर्न म वन जान्छु। यो साँचो कुरा हो; मनमा बुझिलेऊ।’

शब्दार्थ: खुप् = खुब, अत्यन्त · सत्यवादी = सत्य बोल्ने · हुनाले = भएकाले · सो = त्यो · पूर्ण गर्ना कन = पूरा गर्नका लागि · बुझि लेउ = बुझिलेऊ

प्रभुको उत्तर सुनेर भरत दुःखी भए, र फेरि चरणमा परेर बिन्ती गरे: ‘स्वामी, बिन्ती गर्छु, हजुर फर्कनुहोस्; यो दण्डकारण्यमा म जान्छु।’

शब्दार्थ: दुःख मान्या = दुःखी भए · चरण्मा = चरणमा · फिर्नू हवस् = फर्कनुहोस् · ख्वामित = स्वामी · दण्डकारण्य = दण्डक वन · विषे = मा

यस्ता वचन सुनेर भरतजीलाई फेरि आज्ञा भयो: ‘भाइ, तिमी फर्क। यो राज्य साटासाट गरे पनि (बुबाको वचन) झुटो हुन्छ। हे भाइ, आज किन यस्तो हठ गर्छौ?’

शब्दार्थ: वचन् = वचन, कुरा · हुकुम् भो = आज्ञा भयो · साट्या पनि = साटे पनि · झूटो = झुटो · भूटो = हठ, बेकारको कुरा (अनिश्चित)

पाठ पक्का छैन: ‘भूटो’ शब्द १९५४ र १९६७ का छापामा पनि यस्तै छ, तर यसको ठ्याक्कै अर्थ खुलेन; प्रसङ्गअनुसार ‘बेकारको हठ’ भनिएको छ (१९७६ को हिन्दी अनुवादले पनि ‘व्यर्थ हठ’ भनेको छ)। ‘झूटो’ सँग मिलाउन राखिएको अनुप्रास पनि हुन सक्छ।

यस्तो आज्ञा सुनेर भरत पनि रामको चरणमा परेर बिन्ती गर्छन्: ‘हे रघुपति, म त हजुरको शरणमा छु। हजुरको चरणबाहेक एक छिन रहँदा पनि मेरो मनमा पीडा हुन्छ। हजुर नफर्कनुभए म पनि स्वामीको पछिपछि वनमा जान्छु।’

शब्दार्थ: सूनी = सुनेर · छू = छु · शरणमा = शरणमा, आश्रयमा · बाहिक् = बाहेक · एक् छिन् = एक छिन · न फर्क्या = नफर्के

‘हजुर न फर्केर जानुहुन्छ, न मलाई वनमा लैजानुहुन्छ भने, स्वामी, अब म अरू केही नभनी मर्छु।’ यति भनेर आसन जमाई जब उनले मर्ने निश्चय गरे, श्री राम पनि खुसी भएर मनमा अत्यन्त दयालु भए।

शब्दार्थ: जान्या = जाने · लान्या = लैजाने · मर्छू = मर्छु · कुरो = कुरा · आसन् बाँधी = आसन जमाएर · दयालू = दयालु

रामले ‘यिनलाई सम्झाइदिनुहोस्’ भनेर गुरुलाई इशारा दिए। गुरुले भरतजीलाई एकान्तमा लगेर कुरा खोलेर सम्झाए: ‘सुन, यी जो रघुपति हुन्, उनी साक्षात् जगन्नाथ हुन्, तीनै भुवनका पतिहरूका पनि अधिपति हुन्।’

शब्दार्थ: सूचन् = इशारा · बुझाऊ = सम्झाऊ · एकान्तै = एकान्तमा · खोली कन = खोलेर · साक्षात् = आफैँ, प्रत्यक्ष · अधिपति = मालिक

‘पहिले ब्रह्माजीले ‘सारा भूमिको भार हर्नुहोस्’ भनेर स्तुति गर्दा उहाँले खुसी भएर ‘सुन, म भार पनि हर्नेछु’ भन्नुभयो। त्यसो भन्नुभएकाले त्यही वचन पालन गरूँ भनेर प्रभु वन जानुहुन्छ; अनि सुन, पछि उहाँ घर पनि फर्कनुहुन्छ।’

शब्दार्थ: अघी = पहिले · सकल = सम्पूर्ण · भार् = भार, बोझ · हरुँला = हर्नेछु · उहि = त्यही · फिर्छन् = फर्कनुहुन्छ

‘यो प्रभुकै इच्छा हो; नत्र कैकेयीले पनि प्रभुलाई रत्तिभर नगनी ‘वनै जाऊन्’ भनेर कसरी भन्थिन्? यस्तो कुरा जानेर तिमी यहाँ यो हठ नगर। भूमिको भार टारेपछि प्रभु अरू कहाँ जानुहुन्छ र?’

शब्दार्थ: नतर = नत्र · जाउन् = जाऊन् · रती तुल्य = रत्तिजति · न गनी = नगनी · आग्रह = जिद्दी, हठ · टारी कन = टारेर, हटाएर

पाठ पक्का छैन: चौथो पाउको ‘पछि त जान्छन् प्रभु कहाँ’ लाई ‘प्रभु घरै फर्कनुहुन्छ’ भन्ने अर्थको प्रश्न मानिएको छ (१११औँ श्लोकको ‘फिर्छन् जगन्नाथ्’ र १९७६ को हिन्दी अनुवाद पनि यस्तै)। शब्दअनुसार यसलाई साधारण प्रश्न वा कथन पनि पढ्न सकिन्छ।

‘रावणलाई मारेर भूमिको भारी भार उतारेपछि जगन्नाथ फर्कनुहुन्छ’ भन्दै, ‘रघुनाथ यस्ता हुन्’ भनेर गुरुले गोप्य कुरा पनि खोलेर सबै विस्तारमा बताइदिए। गुरुको वाणी सुनेर भरत खुसी भए। रघुनाथ नफर्कनुभएको कुरामा उनको चित्त बुझ्यो, र उनी रामको नजिक गए।

शब्दार्थ: उतारि = उतारेर · भारि = भारी (भार) · गुह्यै = गोप्य कुरा नै · वाणी = वचन · फर्क्यानन् = फर्कनुभएन · मन बुझ्यो = चित्त बुझ्यो

टिप्पणी: ‘फर्क्यानन्’ पुरानो निषेधार्थक भूतकाल हो (‘फर्कनुभएन’), जस्तै २.१७ को ‘देख्यानन्’; १९७६ को हिन्दी अनुवादले यहाँ ‘रघुनाथ फर्कनुहुनेछ भनी बुझेर’ भनेको छ।