खराउ, कैकेयी र नन्दीग्राम

‘हे नाथ, मैले तत्त्व सुनेँ; अब म फर्कन्छु, अयोध्या जान्छु। पूजा गर्न यहाँ मलाई हजुरको एक जोर खराउ दिनुहोस्।’ यस्तो बिन्ती गरेर भरतले परिक्रमा गर्दै प्रणाम गरे। प्रभुले आफ्नो सफा खराउ दिएर भरतको सबै पीडा हरे।

शब्दार्थ: सुन्याँ = सुनेँ · दिनू हवस् = दिनुहोस् · एक् जोर् = एक जोर · खराऊ = खराउ, काठको चप्पल · वरिपरी घुम्दै = परिक्रमा गर्दै · साफि = सफा

त्यहाँ भरतले फेरि बिन्ती गरे: ‘ल, फर्कनलाई त फर्कन्छु; तर चौध वर्ष पूरा भएपछि हजुर नफर्कनुभए म साँच्चै मर्नेछु।’ यो बिन्ती सुनेर त्यहाँ भरतका सामुन्ने ‘ल हुन्छ’ भन्ने आज्ञा भयो। अनि कैकेयी त्यहाँ खुब रुँदै रघुनाथको चरणमा परिन्।

शब्दार्थ: लौ = ल · फिर्दछू = फर्कन्छु · समाप्ति पारि = पूरा गरेर · मर्न्याछु = मर्नेछु · साम्ने = सामुन्ने · खूप् = खुब

‘हे नाथ, ममा दुर्बुद्धि आयो; राज्यको घात गराएर मैले ठूलो फजिती ल्याएँ। मायाले मोहमा पार्दा मेरो मन पनि भुल्यो, बुद्धि हरायो। के गरूँ नाथ, आज म रुन्छु; विपत्ति आइपर्‍यो, आज मैले यो चेत पाएँ। हे त्रिभुवनपति, हजुरकी मायाले सबैलाई कठपुतलीझैँ नचाउँछिन्; धन्य छ हजुरको माया!’

शब्दार्थ: दुर्बुद्धि = खराब बुद्धि · फजिति = फजिती, बेइज्जती · घात् = घात, विनाश · क्यारूँ = के गरूँ · चेत = होस · नवाउँछिन् = नचाउँछिन्

‘मेरो माया छोरा, मान्छे र धनमा छ; यो सबै तानेर निकालिदिनुहोस्। ‘दुर्बुद्धि त हो, तर पछि शरणमा परी’ भनेर ममाथि खुब कृपा राखिदिनुहोस्।’ कैकेयीले यसरी स्तुति गरेर हरिको पाउमा शिर राखिन्, र ‘हे नाथ, म शरणमा आइपरेँ, करुणा राख्नुहोस्’ भनेर बिन्ती गरिन्।

शब्दार्थ: जन = मान्छे, परिवार · खैंचि देउ = तानेर निकालिदिनुहोस् · पछी = पछि · येहि पाठ्ले = यसरी · सीर = शिर · करुणा = दया

सीतापतिले हाँसेर उनलाई अभय दिए: ‘मैले जे भनाएँ, तिमीले त्यही भन्यौ। यसमा तिम्रो दोष छैन; यो त मेरै इच्छा हो, मनले बुझ। मनमा सन्तोष पाऊ, र दिनदिनै मलाई सम्झँदै दिन बिताऊ। तिम्रा सबै कर्म छुट्नेछन्; मनमा रत्तिभर पनि शोक नराखी जाऊ।’

शब्दार्थ: हाँसी = हाँसेर · अभय = निर्भयता, डर नहुने वचन · भनायाँ = भनाएँ · यस्मा = यसमा · छुट्नन् = छुट्नेछन् · रतिभर = रत्तिभर

टिप्पणी: ‘छुट्नन्’ यहाँ निषेध होइन, भविष्यत् हो (‘छुट्नेछन्’), जस्तै १.५२ को ‘सब् ताप छुट्नन्’।

प्रभुको करुणा बुझेर कैकेयी खुसी भइन् र प्रभुसँग बिदा भइन्; श्री रामको चरणकमल मनले भज्दै उनी अयोध्या गइन्। भरत पनि सबै लस्कर लिएर बिदा भई फेरि अयोध्या गए। सबै लस्करलाई घरमा राखेर उनी आफू भने अलग्गै बसे।

शब्दार्थ: बुझी = बुझेर · थ्यैं = सँग · चरणारविन्द = चरणकमल · भज्दै = भजन गर्दै, सम्झँदै · लस्कर्हरु = लस्करहरू, सेना · फरक् भै = अलग भएर

भरत नन्दीग्राममा सरे; भुइँमा सुत्थे, दिनहुँ फलफूल मात्र खान्थे। सबै जटालाई एउटै मुठो बनाएर बाँधे, र ती खराउ गद्दीमाथि राखे। राज्यका सबै काम उनी गर्थे, तैपनि हरेक कुरा गद्दीमा बिन्ती गर्दै गर्थे। यसै रीतले रामप्रति चित्त लगाउँदै भरतजीले दिन बिताए।

शब्दार्थ: सर्याका = सरेका · भुमिशयन = भुइँमा सुत्ने · रोज् = दिनहुँ · गट्ठा = मुठो, गुजुल्टो · गादि माथी = गद्दीमाथि · रित्ले = रीतले, तरिकाले