राज्याभिषेकको तयारी

सन्तोषले दशरथजीको मनमा आनन्द र मङ्गल छायो। ‘अब रामलाई राज्य दिऊँ’ भनेर उनको मन यसै उमङ्गमा लाग्यो। मन यस्तो भएपछि उनले गुरुलाई बोलाएर यस्तो आदेश पनि दिए: ‘भोलि म छोरालाई राज्य दिन्छु; सबै सामग्री ल्याउनुहोस्।’

शब्दार्थ: सन्तोष्ले = सन्तोषले · आनन्दमङ्गल् = आनन्द र मङ्गल · द्यूँ = दिऊँ · लहड्मा = उमङ्गमा, धुनमा · हुकुम् = आदेश · सामग्रि = सामग्री

मन्त्रीलाई बोलाएर आदेश भयो: ‘गुरुसँगै रहेर उहाँले जे-जे भन्नुहुन्छ, ती-ती चिज झटपट तयार गर; बरु अरू सबै काम छोड्नू।’ यो आदेश सुनेर मन्त्री पनि त्यहाँ गुरुसँगै रहे। चाहिने जति चिज खोज्नका लागि गुरुले ती सबै खोलेर बताए।

शब्दार्थ: डाकि = बोलाएर · कहन्छन् = भन्नुहुन्छ · झटपट् = झट्टै · अवर् = अरू · खोलेर = खुलस्त पारेर · कह्या = भने, बताए

मन्त्रीलाई अह्राएर वशिष्ठ आफैँ राघवजीकहाँ गए। श्रीरघुनाथले पहिले ‘गुरु’ भनेर उनको सम्मान गरे। (वशिष्ठले भने:) ‘हे तीनै लोकका स्वामी, हजुरको गुरु हुनलाई त म हुँ, तर म हजुरको के गुरु हुँ र! “यिनी उनका गुरु हुन्” भनेर यी सबै भन्छन्; बरु भनून्।’

शब्दार्थ: अह्राइ = अह्राएर · पैल्है = पहिले · त्रैलोक्यपते = हे तीन लोकका स्वामी · क्या = के · इन्का = यिनका · भनुन् = भनून्

‘हजुरको दर्शन पाउँला भनेर नै म यहाँ पुरोहित भएको हुँ। गोप्य कुरा खुल्छ कि भन्ने डर लाग्यो; धेरै कुरा के भनूँ? सबै जानेको भए पनि म गोप्य कुरा खोल्नेछैनँ, चुप लागेर बस्नेछु। जानी-जानी पनि म अहिले हजुरकहाँ बिन्ती गर्न आएँ।’

शब्दार्थ: प्रोहित् = पुरोहित · गुह्यै = गोप्य कुरा नै · खोल्न्या = खोल्ने · चुप्प = चुप · जान्दछू = जान्दछु, जानेको छु · जानी जानि = जानी-जानी

‘भोलि यहाँ हजुरको तिलक हुन्छ; सामग्री जम्मा भइसक्यो। हजुर आज भुइँमा सुत्नुहोला; सबै शास्त्रले यही भन्छन्। सबै इन्द्रिय जितेर आज सीतासँगै उपवास बस्नुहोस्। आज्ञा पाऊँ, म जान्छु; धेरै काम छ, गएर म सबै कामको विचार गर्छु।’

शब्दार्थ: तिलक् = तिलक, राज्याभिषेक · सुकला हवस् = सुत्नुहोला · इन्द्रीय = इन्द्रिय · उपवास् = उपवास, व्रत · सिताले सँगै = सीतासँगै · विचार्छू = विचार गर्छु

पाठ पक्का छैन: दोस्रो पाउको ‘सुकला हवस्’ असामान्य रूप हो। ‘पृथ्वीमा’ (भुइँमा) सँग जोडिएकाले, र १९७६ को हिन्दी अनुवादले पनि भुइँमा सुत्ने अर्थ लिएकाले, यहाँ यसलाई ‘सुत्नुहोला’ भनी पढिएको छ।

यस्तो बिन्ती गरेर गुरु वशिष्ठ फेरि फर्किनेबित्तिकै रामले लक्ष्मणसँग भने: ‘म तिमीलाई काम गर्न दिनेछु। भाइ भरत पनि यहाँ छैनन्; मेरो माया उनैका लागि छ।’ ‘कौशल्या सुनेर खुसी हुनेछिन्’ भनेर समाचार सुनाउन गए।

शब्दार्थ: गयाथ्या = गएका थिए · लक्ष्मणथ्यैं = लक्ष्मणसँग · द्यूँला = दिनेछु · खातिर् = लागि · दया = माया, दया · सम्चार् = समाचार

पाठ पक्का छैन: दोस्रो पाउको ‘म तिमिलाइ काम् गर्न द्यूँला’ लाई शब्दशः ‘तिमीलाई काम गर्न दिनेछु’ भनी राखिएको छ; यसको आशय (राज्यको काममा लक्ष्मणलाई भागीदार बनाउने कुरा हो कि होइन) श्लोकले खुलाउँदैन। चौथो पाउमा कौशल्यालाई समाचार सुनाउन को गए, त्यो पनि भनिएको छैन; आधुनिक वाक्यमा पनि खुलाइएको छैन।

‘राजाले त दिने कुरा पक्का गरिसके; कैकेयीले के गर्लिन्? लक्ष्मी र दुर्गाले यसमा कहिल्यै विघ्न पर्न नदिऊन्।’ यही विचार गरेर कौशल्या पनि त्यहाँ देवीको पूजा गर्दै थिइन्। तर देवताहरूको मनमा भने ‘यो काममा विघ्न पार्नु नै निको हुन्छ’ भन्ने ठहर भयो।

शब्दार्थ: खतम् = टुङ्गो, पक्का · कदापि = कहिल्यै · विघ्न = बाधा · गर्थिन् = गर्दै थिइन् · द्यौताका = देवताका · निको = राम्रो, ठीक