मन्थरा र दुई वर

(देवताहरूले भने:) ‘हे वाणी, तिमी गएर विघ्न पारेर आऊ। ती मन्थरा र कैकेयी दुई स्त्रीको मनमा पसेर तिमीले काम सिद्ध गरिदेऊ।’ देवताका यी वचन सुनेर उनी झट्टै त्यो मन्थरामा पसिन्, अनि कैकेयीलाई राम्ररी भुलाउन भनेर फेरि कैकेयीमा पनि पसिन्।

शब्दार्थ: वाणी = सरस्वती, वाणीकी देवी · पारि कन = पारेर · द्वी = दुई · घटमा = मनमा, शरीरभित्र · खुप् = खुब, राम्ररी · भुलाउन = बहकाउन

वाणीको वशमा परेकी ती मन्थरा ‘काम बित्ला’ भनेर छटपटाउँदै, कैकेयी जहाँ थिइन्, त्यहीँ झट्टै गइन्। नाना छल गरेर उनले कैकेयीलाई ठीक पारिन् र सबै वृत्तान्त विस्तारसँग भनिन्। ‘तिम्रा दुई वर छन्, मागेर ल्याऊ’ भनेर उनले यो ठूलो सुराक पनि दिइन्।

शब्दार्थ: वशमा = वशमा, नियन्त्रणमा · बित्ला = बितेर जाला · चट्पटाइ = छटपटाएर · छल् = छल, कपट · ठिक्क पारि कन = आफ्नो पक्षमा पारेर · सूचन् = सुराक, सुझाव

वाणीले भुलाइएकी ती कैकेयीले भनिन्: ‘ल हुन्छ, म छिट्टै रामलाई वनवास र भरतलाई राजगद्दी माग्छु। दुई वरले जब काम सिद्ध गर्नेछु, तिमीलाई सय गाउँ दिनेछु।’ मन्थरालाई बिदा दिएर घर फर्काएपछि उनी रिस गर्न थालिन्।

शब्दार्थ: भुलाइयाकि = भुलाइएकी · लौ = ल, हुन्छ · वनवास् = वनवास · रजाइँ = राजगद्दी, राज · सये = सय · फिराइ = फर्काएर

उनले सुन्दर लुगा फुकालेर फालिन् र शरीरमा मैला कपडा लगाइन्। गहना फ्याँकेर धेरै रिसले उनी खाली भुइँमा पल्टिइन्। ‘असल, राम्रो, सुबुद्धि भएको सज्जन पनि कुबुद्धिको सङ्गतले बिग्रन्छ’ भनेर संसारले जे भन्छ, त्यो लक्षण यहाँ ठीक कैकेयीमा देखियो।

शब्दार्थ: निकालि = फुकालेर · मैला = मैला, फोहोर · धरिन् = लगाइन् · आभूषण् = गहना · सुमती = असल बुद्धि भएको · कुमतिका = कुबुद्धि भएकाको

कैकेयीसँग बस्न भनेर राजा खुसी हुँदै त्यहाँ पुग्नेबित्तिकै उनलाई देखेनन्, र ‘कता गइन्?’ भनेर त्यसै बेला चाकर्नीहरूसँग सोधे। (उनीहरूले भने:) ‘उहाँ कोपभवनमा हुनुहुन्छ भन्ने हामीले बुझेका छौँ; कारण के हो, कति हो, बुझेका पनि छैनौँ। हजुर आफैँ गएर किन हो, बुझ्नुहोस्।’

शब्दार्थ: गयाथ्या = गएका थिए · देख्यानन् = देखेनन् · चाकर्नि = चाकर्नी, दासी · क्रोधागार = कोपभवन, रिसाएर बस्ने कोठा · बुझ्नू हवस् = बुझ्नुहोस् · क्यान = किन

केटीका यी वचन सुनेर राजा डराउँदै नजिक गए, र कैकेयीलाई भने: ‘किन यस्तो चाल गर्‍यौ? कुरा खोल।’ ‘म जे भन्छु, पूरा गर्नेछु’ भनी शपथ खानेबित्तिकै उनले कुरा गरिन्। राजा रूखझैँ भुइँमा ढले; यसमा उनले धेरै जिद्दी गरिन्।

शब्दार्थ: केटीका = केटीका, दासीका · रित = चाल, व्यवहार · पुर्याउँला = पूरा गर्नेछु · शपथ् = कसम · वृक्ष सरी = रूखजस्तै · जिद् = जिद्दी, अडान

पाठ पक्का छैन: तेस्रो पाउमा यो संस्करण ‘जो भन्छू’ (म जे भन्छु) पढ्छ, त्यसैले शपथलाई राजाले आफ्नो वचन पूरा गर्ने कसमका रूपमा राखिएको छ। १९७६ को संस्करण र १९६७ को संस्करणका पादटिप्पणीमा उल्लिखित अरू संस्करणमा ‘भन्छ्यौ’ (तिमी जे भन्छौ) छ, जसको अर्थ ‘तिमी जे माग्छौ, पूरा गर्छु’ हुन्छ। चौथो पाउको ‘बहुन्’ लाई १९६७ को संस्करणले ‘बहुत्’ (धेरै) पढ्छ; त्यही अर्थ लिइएको छ।

‘रामलाई वनवास र भरतलाई राजगद्दी देऊ’ भनेर उनले जिद्दी गरिन्: ‘दुई वरले यही देऊ; दिँदिनँ भन्छौ भने त बाँच्नु मुर्दाजस्तै हो। भोलि यति कुरा भएन भने म त विष खाएर मर्नेछु।’ यति कुरा सुनेर राजा फेरि यता भुइँमा ढले।

शब्दार्थ: द्यौ = देऊ · दिंदौन = दिँदैनौ · मुर्दा सरी = लासजस्तै · भयेन = भएन · मर्न्याछु = मर्नेछु · फिरि = फेरि

त्यो रात वर्षजस्तै भएर बित्यो; राजा मूर्छित भए। बिहान सबै सामग्री तयार गरेर मन्त्री राजाकहाँ गए। त्यहाँको हालत देखेर उनी ठूलो सोचमा परे, र ‘के भयो?’ भनेर सोधे। सबै विवरण पाएपछि सुमन्त्र रामलाई लिन गए, र राम पनि त्यहाँ आए।

शब्दार्थ: समान् = जस्तै · व्यतित् = बितेको · मूर्छा = मूर्छित, बेहोस · हजुरमा = राजाकहाँ · महाविचार् = ठूलो सोच, अन्योल · विस्तार = पूरा विवरण