वनवासको स्वीकार, कौशल्याको व्यथा

(कैकेयीले) ‘राजाको दुःख र सुख दुवैको कारण तिमी नै हौ’ भनिन्, र यो पनि भनिन्: ‘वन गएर राज्य भरतलाई देऊ।’ यस्ता कुरा सुनेर प्रभुले भने: ‘सुन्नुहोस्, आमा कैकेयी: राजा खुसी रहून्; म वन जान्छु। घरमा बसेर मेरो के काम छ र?’

शब्दार्थ: सुक्ख = सुख · कारण् = कारण · भन्दी भइन् = भनिन् · प्रभुजिले = प्रभुले · माइ = आमा · घर्मा = घरमा

‘अलिकति पनि गाह्रो नमानी म वन जान्छु; राजा मात्र बोलून्।’ प्रभुले बोलेको यो वचन सुनेर त्यहाँ राजा पनि बोले: ‘हे रामचन्द्र, आज तिमी मलाई बाँधेर आफैँ राज्य गर, र मलाई झुटबाट बचाऊ। यसो गर्दा तिमीलाई पाप लाग्दैन।’

शब्दार्थ: गाह्रो = गाह्रो, कठिन · नमानि = नमानी · बोलुन् = बोलून् · बाँधेर = बाँधेर, कैद गरेर · झुट्टा = झुट, असत्य · दैखि = देखि, बाट

राजाले यति भने, र फेरि धेरै विलाप गर्न थाले। त्यहाँ राजाको आशय बुझेर रामचन्द्र आमाकहाँ गए। कौशल्या पनि भक्तिपूर्वक हरिको ध्यानमा थिइन्। रामजीलाई नदेखी, अलिकति पनि नछुटाई, उनले ध्यानको तार प्रभुमै लगाइरहेकी थिइन्।

शब्दार्थ: विलाप् = रुवाइ, विलाप · आशय = मनसाय, मनको कुरा · माइ थ्यैं = आमाकहाँ · रह्याकी थिइन् = रहेकी थिइन् · छुटाइ = छुटाएर · ताना = तार, तान

पाठ पक्का छैन: चौथो पाउको ‘ताना प्रभूमा दिइन्’ को अर्थ प्रस्ट छैन। यहाँ ‘ताना’ लाई ध्यानको नटुट्ने तार मानेर पढिएको छ: ध्यानमा डुबेकी कौशल्याले आएका रामलाई देखिनन् (अर्को श्लोकमा सुमित्राले भनेपछि मात्र उनका आँखा खुल्छन्)। १९७६ को हिन्दी अनुवादले ‘ताना’ लाई प्रभुप्रतिको गुनासो (ताना दिनु) भनेर बुझेको छ।

सुमित्राले भनेपछि आमाका पलक खुले। प्रभुलाई देख्दा उनको मनमा निकै सन्तोष पनि भयो। खुसी हुँदै काखमा लिएर जब उनले ‘केही खाऊ’ भनिन्, त्यो सुनेर रामजीले भने: ‘अब म कति नै खाउँला र!’

शब्दार्थ: पलक = आँखाको पलक · देख्ता = देख्दा · अधिक = धेरै · काख्मा = काखमा · कछु = केही · खाँला = खाउँला

‘खाने बेला गयो; मलाई त वनको राज्य मिल्यो। भरतले राज्य पाए; उनी यहीँ बसेर जनताको राज्य गरून्। मलाई बिदा दिनुहोस्; म खुसीसाथ वन जानेछु। म छिट्टै फर्कनेछु; हजुरको मनमा अलिकति पनि विरह नहोस्।’

शब्दार्थ: खान्या = खाने · वेला = बेला · जनको = जनताको · बिदा बक्स्या जावस् = बिदा दिनुहोस् · फिर्न्याछू = फर्कनेछु · विरह = बिछोडको पीडा

यो वचन सुन्दा मूर्छा परेर फेरि उठेकी कौशल्याले त्यहाँ भनिन्: ‘अब म तिमीलाई कहाँ छोड्छु र? राजाले त भने, तर म तिमीलाई यहीँ रोक्छु। नत्र अब तिमी जहाँ जान्छौ, मलाई पनि साथै लैजाऊ।’

शब्दार्थ: मूर्च्छा = मूर्छा, बेहोसी · उठ्याकी = उठेकी · छोड्दछु = छोड्छु · रोक्दछु = रोक्छु · कि = नत्र, कि त

‘तिमीलाई बिदा दिएर म यहाँ कसरी दुःख सहुँला? बरु प्राण नै त्यागेर यमपुरीमा गएर बस्नेछु।’ कौशल्याको यति विलाप सुनेर मन दयाले भरियो; अनि त्यहाँ लक्ष्मणको मनमा अरूमाथि रिस उठ्यो।

शब्दार्थ: बीदा = बिदा · सहुँला = सहनेछु · प्राणै = प्राण नै · यमपुरि = यमराजको नगरी · उपर् = माथि · रिस् = रिस, क्रोध

पाठ पक्का छैन: तेस्रो पाउले कसको मन दयाले भरियो भन्दैन: रामको (१९७६ को हिन्दी अनुवादले यस्तै बुझेको छ) वा लक्ष्मणको, जसको रिस चौथो पाउमा आउँछ। आधुनिक वाक्यमा पनि खुलाइएको छैन।

रामजीतिर हेर्दै, अरूमाथि उठेको रिस झन् बढाएर लक्ष्मणले रामसँग बिन्ती गरे: ‘अब म भरतसँग लडाइँ गर्छु। हजुरको राज्य हर्ने जति-जति छन्, ती सबैलाई मार्छु। बुबालाई नै पहिले बाँध्छु भनेपछि अरूको के कुरा!’

शब्दार्थ: नजर् = दृष्टि · उठ्याको = उठेको · थ्यैं = सँग · हर्न्या = हर्ने, खोस्ने · पितै = बुबालाई नै · अरुलाइ = अरूलाई

‘हजुर गद्दीमा चढ्नुहोस्; सबै शत्रुको नाश म गर्नेछु। यसै कामले म आमाको मनको सबै शोक हर्नेछु।’ लक्ष्मणजीका यी वचन सुन्नेबित्तिकै राम खुसी भए, र त्यहीँ ठूलो दया राखेर उनलाई विस्तारसँग सम्झाए।

शब्दार्थ: चढ्या जावस् = चढ्नुहोस् · गादी = गद्दी · रिपुको = शत्रुको · हरुँला = हर्नेछु · बुझाया = सम्झाए, बुझाए · विस्तार्ले = विस्तारसँग