क्रोध र धैर्यको शिक्षा

(रामले भने:) ‘सुन भाइ, संसारमा मानिसको शरीर अत्यन्त काँचो छ। शरीर काँचो हो भनेर जानी तिमी मनमा अलिकति पनि रिस नगर। सबै भोग चञ्चल छन्, बिजुलीजस्तै एक छिन पनि नटिक्ने। यस्तो विचार राखेर तिमी सहनू; सहने नै ठूलो हुन्छ।’

शब्दार्थ: कच्चा = काँचो, कमजोर · जनको = मानिसको · भोग् = भोग, सुखविलास · चञ्चल = अस्थिर · छिन् = छिन, क्षण · सहन्या = सहने

‘सर्पले मुखमा च्यापेको भ्यागुतो पनि ‘खाऊँ’ भनेर डाँस खोज्छ। त्यस्तै संसारका मानिस पनि मनले ‘भोग गरूँला’ भन्छन्। कालरूपी सर्पको मुखमा परेर यहाँ केको रस छ, मनले विचार गर। के होला र? म वन जाउँला; हरिले यी सबैलाई आनन्दमा राखून्।’

शब्दार्थ: भ्याग्तो = भ्यागुतो · डाँस् = डाँस (टोक्ने झिँगा) · धर्याको = च्यापेको · रस् = स्वाद, आनन्द · काल्सर्पको = कालरूपी सर्पको · राखुन् = राखून्

‘मनले बुझ: देश-देशका मानिस बाटोको पाटीमा जम्मा हुन्छन्। रातभरि त्यहाँ उनीहरू बन्धुझैँ खुसी मनले कुराकानी गरिरहन्छन्। बिहान हुनेबित्तिकै ती सबै उठेर दसै दिशातिर लाग्छन्। बन्धुको सङ्गत पनि यस्तै हो भनेर बुझी गुणी मानिस दुःख र सुखलाई एउटै मान्छन्।’

शब्दार्थ: बाटुलिन्छन् = बटुलिन्छन्, जम्मा हुन्छन् · पाटि = पाटी (बटुवा बस्ने घर) · बन्धु = आफन्त, दाजुभाइ · प्रातः = बिहान · दस् = दस · गुणिले = गुणी मानिसले

‘धनसम्पत्ति (लक्ष्मी) छायाजस्तै हो, जवानी त भेलजस्तै हो भनिन्छ। स्त्रीसुखलाई सपनाजस्तै भन्छन्, र यो साँचो कुरा हो। यस्तो जानेर पनि संसारमा सबै मानिस भुल्छन्। यही भुलको वशमा परेर उनीहरू अनेक फजिती भोग्दै संसारी भएर भौँतारिन्छन्।’

शब्दार्थ: तुल्य = जस्तै · लक्ष्मि = धनसम्पत्ति · यौवन = जवानी · भेलै = भेल नै (बाढी) · स्वप्न = सपना · फजितिले = फजितीले, बेइज्जतीले

टिप्पणी: पहिलो पाउको ‘भेलै सरीको’ (भेलजस्तै) को ठाउँमा केही संस्करणमा ‘धूलो सरीको’ (धूलोजस्तै) पाठ छ (१९६७ को संस्करणका पादटिप्पणी; १९७६ को हिन्दी अनुवादले पनि ‘धूल’ लिएको छ)। यहाँ यस संस्करणको पाठ राखिएको छ।

‘जुन देहका लागि तिमीले यो रिस गर्‍यौ, त्यो कस्तो छ, चिन्छौ? हाड, मासु, रगत र नसा, यति कुरा जम्मा भएर यो बन्छ। अन्त्यमा यो विष्ठा बन्छ कि खरानी बन्छ; यो कुनै हालतमा बाँचिरहँदैन। यसका लागि हत्या गर्‍यौ भने पनि त्यसबाट पाप मात्र लाग्ला।’

शब्दार्थ: देह = शरीर · निमित्त = लागि · विष्ठा = दिसा · भस्म = खरानी · बाँच्तैन = बाँच्दैन · घात् = हत्या, प्रहार

‘सबै मानिसका लागि क्रोध नै यमराज हो, र तृष्णालाई वैतरणी भन्नू; यो बुझेर तिमीले कहिल्यै नबिर्सनू। सन्तोषलाई कामधेनुजस्तै बुझेर मनमा सन्तोष राखेर बस। रिस गर्नु राम्रो होइन; वन जानु नै असल हो; सहनू।’

शब्दार्थ: क्रोधै = क्रोध नै · यमराज = मृत्युका देवता · वैतर्नि = वैतरणी नदी · तृष्णा = लालसा · कामधेनु = इच्छा पूरा गर्ने गाई · बढिया = राम्रो

‘सुन, यस्तै हो: कर्मको वशमा परेपछि कोही एकै ठाउँमा बस्न पाउँदैन। जोसुकै होस्, जहाँ जानुपर्छ, त्यहाँ ऊ बाध्य भएर अवश्य जान्छ। संसारले कर्मकै फल भोग्छ; भाइ, यो कुरा मनमा राख। आमा, यही कुरा बुझेर हामीलाई बिदा दिनुहोस्।’

शब्दार्थ: ठाम् = ठाउँ · हवस् = होस् · करले = करले, बाध्य भएर · चित्तमा = मनमा · आमैले = आमाले नै · हामिलाइ = हामीलाई

यो बिन्ती गरेर राम आमाको पाउमा पर्दा उनले मन बुझाएर बिदा दिइन्। आँसु थाम्न गाह्रो भयो, र उनी शरीरै भिजाएर धेरै रोइन्। त्यहाँ रामलाई आशीर्वादका वचनसहित बिदा मिल्यो। लक्ष्मणले पनि ‘म साथै जान्छु’ भनेर जान पाउँ भनी बिन्ती गरे।

शब्दार्थ: पाउमा = चरणमा · मन् बुझाइ = मन बुझाएर · थाम्न = रोक्न · रुझाइ = भिजाएर · समेत् = सहित · जानलाइ = जानका लागि