सीताको अठोट र बिदाइ

लक्ष्मणलाई ‘ल हिँड’ भनेर रघुनाथ सीता भएको ठाउँमा गए। सुरुमा त उनले सीतालाई ‘तिमी त घरमै बस’ भने। पङ्खा, छत्र र चमरविनाका प्रभुलाई देख्दा सीता शङ्कित भइन्; ‘के कारण भयो होला?’ भन्दै उनी हात जोडेर रामको सामुन्ने आइन्।

शब्दार्थ: भयामा = भएको ठाउँमा · पैल्हे = पहिले, सुरुमा · चमर् = चमर · रहित् = बिनाको · शङ्कित् = शङ्कित, चिन्तित · हात् जोरि = हात जोडेर

शङ्कित भएकी जानकीलाई देखेर प्रभुले भने: ‘तिमी यहीँ घरमा सासूको सेवा गर्दै पूरै चौध वर्ष बस। बुबाको वचन शिरमाथि लिएर म वन जाँदै छु, प्रिये। चौध वर्ष बिताएर म छिट्टै यहाँ पक्का फर्कनेछु, हे श्री।’

शब्दार्थ: टहलै = सेवा नै · सिर उपर् = शिरमाथि · प्रिये = हे प्रिया · फिर्न्या छु = फर्कनेछु · निश्चै = निश्चय नै, पक्का · श्रिये = हे श्री (लक्ष्मीस्वरूपा)

प्रभुका यस्ता कुरा सुनेर सीताजी त्यहीँ मूर्छा परिन्। पहिले ज्योतिषीले भनेको सबै कुरा सुनाएर उनले ‘म हजुरको सेवा छोड्दिनँ’ भनिन्। सीताका यति कुरा सुनेर प्रभु खुसी भए र सीताजीलाई साथै लिए। ‘ब्राह्मणहरू सधैँ खुसी रहून्’ भनेर उनले त्यहाँ धेरै धन दिए।

शब्दार्थ: मूर्छा परिन् = बेहोस भइन् · ज्योतिषिको = ज्योतिषीको · छोड्दीन = छोड्दिनँ · दौलत् = धन · बहूतै = धेरै

टिप्पणी: ज्योतिषीले के भनेका थिए, श्लोकले खोलेको छैन। वाल्मीकि रामायणमा सीताले माइतीमा छँदा ब्राह्मणहरूले ‘यिनी एक दिन वनमा बस्नेछिन्’ भनेको सम्झिन्छिन्; यो पाउले त्यसैतर्फ सङ्केत गरेको बुझिन्छ।

कौशल्याजी जहाँ थिइन्, त्यहाँ गएर लक्ष्मणजीले बिन्ती गरे: ‘मेरी आमा यहीँ पछि रहनुभयो।’ यसो भनेर उनले त्यहाँ सुमित्राजीलाई कौशल्याजीको जिम्मामा सुम्पिए। यति काम गरेर रामको आज्ञाअनुसार लक्ष्मण तयार भए, र सीता र लक्ष्मणलाई साथमा लिएर रघुनाथ राजा भएको ठाउँमा गए।

शब्दार्थ: बिन्ति लाइ = बिन्ती गरे · पिछा = पछि, पछाडि · सुम्प्या = सुम्पिए · हुकुमले = आज्ञाले · तयारी भया = तयार भए

पाठ पक्का छैन: दोस्रो पाउ छोटो छ। ‘पिछा’ लाई ‘पछि रहनु’ (यहीँ छाडिनु) बुझेर, लक्ष्मणले आफ्नी आमा सुमित्रालाई कौशल्याको जिम्मामा सुम्पेको अर्थ लिइएको छ; ‘सुम्प्या सुमित्राजिलाइ’ लाई ‘सुमित्रालाई (कुनै जिम्मा) सुम्पे’ भनेर पनि पढ्न सकिन्छ। यस श्लोकको एउटा पाउ छन्दमा पनि मिल्दैन।

बुबासँग बिदा हुन जब रामजी सीता र लक्ष्मणलाई लिएर गए, यो देख्दा असह्य भयो र सबै जनता शोक गर्न थाले: ‘कैकेयी दुष्ट भएकीले सीता-रामलाई यो दुःख आइपर्‍यो। घोर जङ्गलमा गएर आज सीताले कसरी दुःख सहलिन्?’

शब्दार्थ: बीदा हून = बिदा हुन · थ्यैं = सँग, कहाँ · असह्य = सहनै नसकिने · दुनियाँ = जनता · कसोरि = कसरी · घोर् = भयानक

‘यहाँ यो अन्याय भयो; अब यहाँ नबसौँ, प्रभुसँगै जाऔँ। रामलाई छोडेर यहाँ कसरी बसौँ? नगई त मन मान्दैन।’ यस्ता कुरा गर्दै जनताले धेरै शोक गर्न थालेपछि वामदेव ऋषिले सबै कुरा विस्तारमा भनेर सबैलाई सम्झाए।

शब्दार्थ: अन्याय = अन्याय · बूझेन = मानेन · न गै = नगई · लोकले = जनताले · बुझाया = सम्झाए

‘हे जनता हो, तिमीहरू अति शोक गर्दै छौ; यो शोक छाडिदेओ। यी श्रीराम साक्षात् विष्णु हुन् भनेर मनमा बुझ। पृथ्वीको सबै भार हरेर रघुनाथ फर्कनेछन्; यिनी कहाँ जान्छन् र? यी कुरा पक्कै साँचा हुन्; तिमीहरू यहाँ किन दुःख मान्छौ?’

शब्दार्थ: लोक् हो = जनता हो · छाडि द्यौ = छाडिदेओ · साक्षात् = साक्षात्, स्वयम् · भार् = भार · खेद् = दुःख, पीर · कीन = किन

यस्ता कुराले ऋषिले मानिसहरूको मन राम्ररी सम्झाइदिए। राम पनि कैकेयी र दशरथ बसेको ठाउँमा पुगे: ‘हे माता, अब हामी तीन जना वन जान भनेर हिँडेर आयौँ। जाने बिदा पाऊँ; रत्तिभर पनि रिसराग नलिई म वन जान्छु।’

शब्दार्थ: खुप् = खुब, राम्ररी · पौंच्या = पुगे · मातर् = हे माता · जना तिन् = तीन जना · रिस् राग् = रिसराग · रतीभर् = रत्तिभर

‘बुबाको पनि जाने आज्ञा पाऊँ; म जान्छु, म सधैँ खुसी छु। “दुःख पाउलान् कि” भनेर बुबाको मनमा अलिकति पनि शोक नलागोस्।’ यति कुरा सुनेर कैकेयीले खुसी हुँदै पुराना वस्त्र दिइन्। श्रीरघुनाथले ती कपडा लगाए; सीताजीले चाहिँ ती लिइन्।

शब्दार्थ: मिलोस् = पाऊँ · कछू = केही, अलिकति · बस्तर् = वस्त्र · पुराना = पुराना · लाया = लगाए

‘आज म यस्ता वस्त्र कसरी लगाऊँ?’ भन्ने कुरा मनमा राखेर सीताजीले लाजले रघुनाथको मुखतिर कटाक्ष गरेर हेरिन्। श्रीरामले ती कपडा मुठो पारेर हातमा लिनेबित्तिकै, त्यहाँ भएका सबै रानीहरू त्यो देखेर रोए।

शब्दार्थ: वस्तर = वस्त्र · लज्जाले = लाजले · कटाक्षै = कटाक्ष, छड्के नजर · मुटुरा गरी = मुठो पारेर (?) · राजपत्निहरु = रानीहरू

पाठ पक्का छैन: ‘मुटुरा गरी’ आजको नेपालीमा चल्ने शब्द होइन; यसलाई ‘मुठो वा पोको पारेर’ भनेर पढिएको छ। रामले ती कपडा लिएर के गरे, श्लोकले भन्दैन (वाल्मीकि रामायणमा उनी आफैँ वल्कल सीताको रेशमी वस्त्रमाथि बाँधिदिन्छन्)।

‘हे दुष्टे, आज सीताजीलाई किन यी पुराना वस्त्र दियौ? यो कामले तिमीले यहाँ जति छन्, यी सबैको प्राण अहिले नै खिचेर लियौ।’ गुरु वशिष्ठले कैकेयीसँग यति कुरा गर्नेबित्तिकै रघुनाथ बिदा भएर रथमा चढे; त्यसै बेला सबै रोए।

शब्दार्थ: दुष्टे = हे दुष्टा · खैचि = खिचेर · ऐल्हे = अहिले · गर्याथ्या = गरेका थिए · रथ विषे = रथमा · तसै = त्यसै बेला