तमसाको रात, गुहसँग भेट

सीता र राम रथ चढेर वनतिर लागे; लक्ष्मण पनि साथमा गए। घर छोडेर त्यस रात रघुपति रूखमुनि बसे। त्यहाँ तमसा नामकी एउटी सुन्दर नदी थिइन्; अयोध्या खाली पारेर रामजीसँगै आएको लस्कर त्यस नदीका दुवै किनारभरि बस्यो।

शब्दार्थ: चल्या = हिँडे, लागे · वृक्षैका तलमा = रूखमुनि · रघुपती = रघुपति (राम) · तिर् = किनार · लस्कर = लस्कर, भीड

‘रघुनाथ फर्के भने हामी पनि सँगै फर्कौँला; गए भने सँगै हिँडौँला। रामलाई छोडेर यहाँ कसरी बसौँ? नगई कहाँ बसौँला?’ जनताको यस्तो मनसाय बुझेर प्रभुले त्यहाँ उनीहरूलाई छल्ने युक्ति गरे। बिहान भयो; झटपट उठेर उनले हिँड्ने योजना बनाए।

शब्दार्थ: फिर्नन् = फर्के भने · जानन् = गए भने · सुर् = मनसाय · युक्ती = युक्ति, उपाय · छल्नको = छल्नका लागि · मन्सुब् = मनसुबा, योजना

सहरतिरै फेरि फर्केझैँ गरेर, बाटो छलेर राम गए। ‘रघुनाथ फर्केछन्’ भनेर सबै जनता फर्के। यसरी जनतालाई सहरतिर फर्काएर श्रीराम वनतिर गए। गङ्गाको किनारमा पुगेपछि उनले भने: ‘अब रथ रोक।’

शब्दार्थ: झइँ गरी = झैँ गरी · छली = छलेर · फर्क्याछन् = फर्केछन् · रित्ले = रीतले, तरिकाले · तिरमा = किनारमा · थाम = रोक

त्यहाँ किनारमा सिसौको एउटा ठूलो, सुन्दर रूख थियो। रघुनाथको दोस्रो बास त्यहीँ त्यही रूखमुनि भयो। फलफूल लिएर गुहजी ठूलो हर्षका साथ उनलाई भेट्न आए। त्यसै बेला श्रीरामको स्पर्शले उनको शरीर निर्मल भयो।

शब्दार्थ: शिंशपाको = सिसौको · वास् = बास · तल् महाँ = मुनि · फल् फुल् = फलफूल · स्पर्शले = छुवाइले

‘स्वामी, आज मेरो घर पनि पवित्र होस्; म यो बिन्ती गर्छु। हे करुणानिधान, म हजुरको सेवक हुँ; ममाथि हजुरको जे माया र मर्जी छ, त्यो होस्।’ यो बिन्ती सुनेर प्रभुले त्यहाँ भने: ‘सुन, मित्र, आज त म वन जान हिँडेको छु। म घरमा जान्नँ; म त यहीँ बस्छु।’

शब्दार्थ: हवस् = होस् · ख्वामित् = स्वामी · करुणानिधान् = दयाको भण्डार · मर्जी = इच्छा · सखे = हे मित्र · जान्न = जान्नँ

‘अरूले केही दिए पनि मैले कुनै फलफूल खानु छैन। मेरो मनमा यही छ: मनमा लिएको आफ्नो प्रतिज्ञा म थाम्छु।’ उनले यो पनि भने: ‘तिमी मेरै हौ; जुन राज्य छ, त्यो पनि मेरै हो।’ अनि बरको दूध दलेर उनले जटालाई मुकुटझैँ पारेर बाँधे।

शब्दार्थ: कौनै = कुनै · थाम्छु = पालना गर्छु · प्रतिज्ञा = प्रण · बर्को = बरको · दूद = दूध, चोप · घसी = दलेर