रातको जागरण, गङ्गा पार

पानी मात्र पिएर सीता र रघुनाथ कुशको ओछ्यानमा सुत्न गए। गुह पनि लक्ष्मणसँगै रहेर रातभर उभिइरहे। सीता र रामलाई त्यहाँ केवल कुशको आसनमा सुतेको देखेर गुहजीलाई साह्रै ग्लानि भयो; उनको मनमा शोक बढ्दै गयो।

शब्दार्थ: जल्पान् = पानी मात्र (जलपान) · कुश्का = कुशका · शयन्मा = ओछ्यानमा · खडा भै = उभिएर · फगत् = केवल · ग्लानि = मनको पीडा

गुहले लक्ष्मणलाई भने: ‘भाइ, कैकेयीले धेरै फजिती गरिन्। राजालाई वशमा पारेर उनले प्रभुको ठूलो बेइज्जत गरिन्।’ यो कुरा सुनेर गुहजीको मनभित्र शीतल पार्दै लक्ष्मण बोले, र गुहजी पनि त्यहाँ तन, मन, वचन सबै लगाएर सुन्न थाले।

शब्दार्थ: फजिती = फजिती, दुःख · वशमा = वशमा · हुर्मत् = इज्जत · दिल् भित्र = मनभित्र · ठंडा गरी = शीतल पारेर · तन् मन् वचन् = तन, मन, वचन

‘यहाँ यो दुःख र सुख दिने को छ र? सबै कर्मकै फल मिल्छ। “अरूले दिन्छन्” भन्नु कुबुद्धि हो; यसो नभन, यसले सबै धर्मको नाश हुन्छ। “म कर्ता हुँ” भन्नु पनि हुँदैन; मानिसले कहीँ पनि अभिमान गर्नु हुँदैन। भोग्न मिल्ने त कर्मकै फल हो; तिमीले यो जहाँ पनि बुझ्नू।’

शब्दार्थ: दाता = दिने · कुबुद्धि = खराब बुद्धि · कर्ता = गर्ने · अभिमान् = घमण्ड · जन्ले = मानिसले · जाहीं तहीं = जहाँ पनि

टिप्पणी: यो श्लोक अध्यात्म रामायणमा लक्ष्मणले गुहलाई भनेको प्रसिद्ध पद ‘सुखस्य दुःखस्य न कोऽपि दाता…’ (सुख र दुःख दिने अर्को कोही छैन) को नेपाली रूप हो।

‘जस्तोसुकै विपत्ति परे पनि धीर भएर बस्नू, सहनू। संसार माया हो भनेर बुझी मानिस कहिल्यै मोहमा नपर्नू।’ यस्तै कुरा सुन्दै रामको नजिकै बसेर गुहजीको रात बित्यो। त्यहाँ उज्यालो भएपछि प्रभुजीले गङ्गा तर्ने आज्ञा दिए।

शब्दार्थ: धीरा भै = धीर भएर · विपत्ति = आपत् · मोह = मोह, भ्रम · माया = माया, भ्रम · हुकुम् = आज्ञा · उज्यालो भई = उज्यालो भएपछि

‘फर्कंदा म अवश्य ठूलो सामग्री जुटाएर पूजा गरुँला। हे गङ्गा, आज म घोर वनतिर जाँदै छु; केवल नमस्कार गरेर जान्छु।’ यस्तो बिन्ती गरेर सीता सीतापतिसँगै पारि तरेर अघि बढिन्। आज्ञा पाएर गुह पनि मनमा भक्ति राख्दै घर फर्के।

शब्दार्थ: फिर्दामा = फर्कंदा · सामग्रि = पूजाको सामग्री · गङ्गे = हे गङ्गा · सितापतिजिका = सीतापतिका (रामका) · पार् तरी = पारि तरेर · फिर्या = फर्के

टिप्पणी: पहिलो दुई पाउ कसको बिन्ती हो, श्लोकले नाम लिएर भन्दैन; तेस्रो पाउको स्त्रीलिङ्गी क्रिया ‘चलिन्’ ले यो सीताको बिन्ती भएको देखाउँछ।

गङ्गा पार तरेर उनीहरूले त्यहाँ मृग मारे र पकुवा तारेर खाए। रघुनाथको तेस्रो बास त्यहीँ एउटा रूखमुनि भयो। रघुनाथको चौथो बास भरद्वाजको आश्रममा भयो। रामजीको कामकाजको मनसाय जानेर ऋषिले त्यहाँ उनको स्तुति गरे।

शब्दार्थ: मिर्ग = मृग · पकुवा = पकाएको मासु · तारेर = भुटेर, पकाएर · आश्रम् = आश्रम · सुर् = मनसाय · काम्काजको = कामकाजको

पाठ पक्का छैन: मृग मारेर पकाएर खाएको कुरा पाठमा यसरी नै छ; वाल्मीकि रामायणमा पनि गङ्गा तरेपछि यस्तै प्रसङ्ग आउँछ, तर धेरै प्रचलित भक्ति-कथनमा यो हुँदैन। ‘पकुवा तारेर’ लाई ‘मासु पकाएर वा भुटेर’ भनी पढिएको छ। पाठ जस्ताको तस्तै अनुवाद गरिएको छ।