दशरथको दुविधा

विश्वामित्रको यो वचन सुनेर राजा सकसमा परे। ‘दिऊँ कि नदिऊँ?’ भनेर उनले मनमा धेरै चिन्ता गरे। त्यहाँ उनले वशिष्ठसँग पनि सोधे: ‘गुरु, यस्तो पर्‍यो, के गरूँ? अहिले कसो गर्दा कल्याण हुन्छ? बरु एउटा सल्लाह पाऊँ।’

शब्दार्थ: सकस्मा = सकसमा, अप्ठ्यारोमा · दीऊँ = दिऊँ · येहि = यही · थ्यैं = सँग · गुरो = हे गुरु · मिलोस् = पाऊँ

‘रामलाई नदेखी म कसरी बाँचूँ? यो एउटा कठिनाइ भयो। अनि यी ऋषिलाई नदिए उनले सराप पनि देलान् कि, यस्तो पनि लाग्छ। यसमा श्रेय यसरी छ, यो गर भनेर हजुरबाट जस्तो आज्ञा पाउँछु, म त्यही काम गर्छु। हित हुने बाटो कुन हो, कसरी गर्नु?’

शब्दार्थ: नदेखि = नदेखी · कठिन् = कठिनाइ · नदिया = नदिए · सराप् = श्राप · श्रेय = कल्याण · पाठ् = बाटो, उपाय

दशरथको यो बिन्ती सुनेपछि त्यहाँ गुरुले रामको सबै गोप्य कुरा, राम यस्ता हुन् भनेर, बताइदिए: ‘हे राजा, तिमी यी रामलाई अहिले मेरा छोरा हुन् भन्छौ। छोरा त हुन्, तैपनि यिनी चौध भुवनका स्वामी हुन्।’

शब्दार्थ: गुह्य = गोप्य · इ = यी · तथापि = तैपनि · चौधै = सबै चौध · भुवन्का = भुवनका, लोकका · धनी = मालिक, स्वामी

‘पृथ्वीको भार हर्नका लागि आज भगवान् यस धरतीमा ओर्लनुभएको छ। कौशल्याबाट जन्मने कुरा पनि थियो; त्यो उहाँले अहिले सत्य गर्नुभयो। कौशल्या र तिमी दशरथ दुवै पहिले कश्यप र अदिति थियौ। ईश्वरलाई छोरा पाऊँ भनेर तपस्या गर्दै तिमीहरूले समाधि लियौ।’

शब्दार्थ: भूभार् = पृथ्वीको भार · निमित्त = लागि · पृथ्वितल्मा = धरतीमा · झर्या = ओर्लनुभयो · अघी = पहिले · समाधी = समाधि, गहिरो ध्यान

पाठ पक्का छैन: तेस्रो पाउले ‘कौशल्या दशरथ्’ र ‘कश्यप् अदीती’ लाई एउटै क्रममा राखेको छ, तर यसलाई एक-एक मिलाएर पढ्नु हुँदैन: अध्यात्म रामायणमा दशरथ कश्यप र कौशल्या अदिति हुन्। यहाँ जोडीलाई मात्र जोडीसँग मिलाइएको बुझिन्छ।

‘प्रभुले खुसी भएर ‘म छोरा हुनेछु’ भन्ने वरदान दिनुभयो। त्यसैलाई सत्य गराउन परमात्मा यहाँ जन्मिनुभयो। लक्ष्मण शेष हुन्, भरत शङ्ख हुन्, शत्रुघ्न चक्रका अवतार हुन्। यो तत्त्व कसले जान्दछ र? तिमी बुझ, प्रभुको लीला अपार छ।’

शब्दार्थ: वरदान् = वरदान · गराउना कन = गराउनका लागि · शेष् = शेषनाग · चक्रावतार् = चक्रको अवतार · जान्दछ = जान्छ · तत्त्व = सार, रहस्य

‘प्रभुकी अनन्त गुण भएकी मूल शक्ति त्यही दिव्य मूर्ति बनेर जनककी छोरी भएर बसेकी छिन्; उनको नाम सीता हो। सीता र राम दुईको विवाह-विधिद्वारा मिलन गराऊँ भन्ने कुरा विश्वामित्रको मनमा आयो, र उनी यहाँ आइरहेका छन्।’

शब्दार्थ: मुल् = मूल · शक्ती = शक्ति · बस्याकि छन् = बसेकी छिन् · नाऊँ = नाउँ, नाम · संयोग् = मिलन · आई रह्याछन् = आइरहेका छन्

‘दिनु नै उचित ठान्छु’ भनेर गुरुले सल्लाह दिनेबित्तिकै दशरथले पनि खुसी भएर लक्ष्मणसहित राम सुम्पिए। राम र लक्ष्मणलाई पाउँदा ऋषि पनि अत्यन्त खुसी भए; दशरथलाई आशीर्वाद दिएर उनी राम र लक्ष्मणलाई लिएर गए।

शब्दार्थ: दीन्यै = दिनु नै · योग्य = उचित · मान्दछू = ठान्छु · सहित् = सहित · आशिर्वाद् = आशीर्वाद · लिई = लिएर