ताडका, मारीच र सुबाहु

केही टाढा पुगेपछि ऋषिले रामलाई एउटा विद्या सिकाइदिए; त्यो विद्या यस्तो थियो कि पढेपछि कहिल्यै भोक र थकाइ लाग्दैनथ्यो। गङ्गाको किनारमा एउटा ठूलो वन थियो। उनीहरू त्यहाँ पुग्नेबित्तिकै विश्वामित्रले प्रभुसँग भने: ‘राम, ताडका यहीँ छे।’

शब्दार्थ: दुर् = टाढा · सिकाई दिया = सिकाइदिए · भोक् = भोक · तिरमा = किनारमा · बडो = ठूलो · थ्यैं = सँग, छेउमा

‘ऊ इच्छाअनुसार रूप फेर्ने राक्षसी हो, र मानिसलाई धेरै दुःख दिन्छे। यो पापिनी हो; यसलाई मारिदिनुहोस्।’ विश्वामित्रका कुरा सुनेर श्रीरामले पनि ‘यो सुनेर ऊ छिट्टै यहाँ आओस्’ भनी धनुको ठूलो टङ्कार गरे।

शब्दार्थ: कामरूपि = इच्छाअनुसार रूप फेर्ने · बहुत् = धेरै · लोक्लाइ = मानिसलाई · मारि बक्सनु हवस् = मारिदिनुहोस् · टङ्कार् = धनुको टङ्कार · जल्दि = छिट्टै

त्यो टङ्कार सुनेर ताडका दौडँदै त्यहाँ आउनेबित्तिकै प्रभुले बाण हाने; बाण उसको मुटुमा गाडियो र ऊ त्यसै बेला मरी। ऊ पहिले यक्षी थिई; श्राप परेर त्यहाँ त्यस्ती भएकी थिई। रामले मारिदिँदा श्राप पनि टर्‍यो, र उसले फेरि यक्षीको रूप लिई।

शब्दार्थ: गड्यो = गाडियो · तसै = त्यसै बेला · यक्षी = यक्षिणी · अघिकी = पहिलेकी · तेस्ती = त्यस्ती · टर्यो = टर्‍यो, हट्यो

उसले श्रीरामचन्द्रको वरिपरि घुमेर प्रेमपूर्वक नमस्कार गरी, अनि रामको वचनले एउटा राम्रो विमानमा चढेर स्वर्गै गई। यो काम देख्नेबित्तिकै विश्वामित्र ऋषि निकै खुसी भए, र शास्त्रका जति रहस्य थिए, ती सबै उनले त्यसै बेला रामलाई दिए।

शब्दार्थ: वरीपरि = वरिपरि · घुमी = घुमेर (परिक्रमा गरेर) · स्वर्गैमा = स्वर्गमै · विमान्मा = विमानमा · देख्या = देखे · शास्त्ररहस्य = शास्त्रको गोप्य ज्ञान

पाठ पक्का छैन: वाल्मीकि रामायणलगायत धेरै कथामा ताडकावधपछि विश्वामित्रले रामलाई दिव्य अस्त्र दिन्छन्। यहाँ (१९६७ को छापामा पनि) ‘शास्त्ररहस्य’ छ, अर्थात् शास्त्रको गोप्य ज्ञान; यसले अस्त्रविद्यालाई जनाएको हो कि होइन, पक्का छैन। अनुवाद श्लोकले भनेजस्तै छ।

त्यहीँ कामाश्रम नामको रमणीय ठाउँ थियो। त्यहाँ एक रात बास बसेर रघुपति सबैको मङ्गल गर्दै फेरि सिद्धाश्रम गए। त्यस सिद्धाश्रममा धेरै ऋषि थिए; सबैले पूजा गरे। मारीचलाई फ्याँक्न र सुबाहुलाई मार्न राम त्यहाँ अगाडि सरे।

शब्दार्थ: रमणीय = रमाइलो, सुन्दर · थल् = ठाउँ · वास् = बास · रघुपती = रघुपति (राम) · फेक्न = फ्याँक्न · सर्या = सरे, बढे

रामले विश्वामित्रसँग भने: ‘मारीच र सुबाहु कहाँ बस्छन्? हजुरले ठूलो यज्ञ थाल्नुभयो भने के उनीहरू यहाँ आउँथे? आज भेटै भएन, कसरी मार्नु?’ यो इच्छा सुन्नेबित्तिकै विश्वामित्र ऋषिले अरू ऋषिहरूलाई लिएर त्यसै बेला होम गर्न थाले।

शब्दार्थ: भन्नु पनि भो = भन्नुभयो · आउँथ्या की = आउँथे कि · भेटै = भेट नै · भयेन = भएन · मर्जि = इच्छा, आज्ञा · होम् = होम

दिन मध्यान्ह भयो; त्यसै बेला ती राक्षसहरू पनि आए। आफू मर्ने बेला आएको चाल नपाई ‘पहिलेझैँ होम नष्ट गरौँला’ भन्दै आए। कतै हाड खसाल्दै, कतै रगत, यस्तै तरिकाले उनीहरू यज्ञमा आइपुग्दा प्रभुले अगाडि सरेर प्रहार गरे।

शब्दार्थ: मध्याह्न = मध्यान्ह, दिउँसो · मर्न्या काल् = मर्ने बेला · चाल् न पाइ = चाल नपाई · गरौंला = गरौँला · खसाउँछन् = खसाल्छन् · प्रकार्ले = प्रकारले

उनले बाणले मारीचलाई समुद्रको किनारमा पुर्‍याइदिए, र अग्निबाण चढाएर सुबाहुलाई भस्मै बनाइदिए। त्यहाँ लक्ष्मणले उनीहरूको फौज पनि मारिसक्नेबित्तिकै सबै देवताहरूले खुसी भएर फूल बर्साए।

शब्दार्थ: जलधिका = समुद्रका · तिर्मा = किनारमा · अग्नीबाण = अग्निबाण · धरी = चढाएर · फौज् = सेना · पुष्पवृष्टि = फूलको वर्षा

विश्वामित्र निकै प्रसन्न भएर रामलाई काखमा लिए, र त्यहाँ रामलाई खानका लागि मीठा फल आदि दिए। कथाका कुराकानी गर्दै प्रभु त्यहाँ तीन दिन बसे। चौथो दिन ऋषिले रामका अगाडि आएर एउटा बिन्ती गरे।

शब्दार्थ: काख्मा = काखमा · निमित्त = लागि · फलादी = फल आदि · मुकाम् = बसाइ · वार्ता = कुराकानी · विनति = बिन्ती