चार भाइ, विश्वामित्रको आगमन

तीन रानीबाट चार सुकुमार छोरा जन्मिसकेपछि भूमि, रत्न, सुन र वस्त्रको ठूलो दान भयो। गुरु वशिष्ठले कौशल्याका छोरालाई ‘राम’ भन्नू भनेर नाम राखे; कैकेयीका छोराको नाम भरत राखे, र जुम्ल्याहाको नाम पनि राखे।

शब्दार्थ: सुकुमार् = कोमल · सक्याथ्या = सकेका थिए · भारी = ठूलो · कौशल्यासुतको = कौशल्याका छोराको · राख्या = राखे · जम्ल्याहको = जुम्ल्याहाको

जेठाको शुभ नाम लक्ष्मण राखे, र जो कान्छा थिए, उनको पनि कामअनुसारको असल नाम शत्रुघ्न राखिदिए। लक्ष्मण रामसँग खेल्थे, र शत्रुघ्न भरतको साथमा खेल्थे। पायसकै भागअनुसार यस्तो भयो, र उनीहरूको माया बढ्दै गयो।

शब्दार्थ: जुन् चाहिं = जो चाहिँ · माफिक = अनुसार · खेल्दछन् = खेल्छन् · थ्यैं = छेउमा, साथमा · पायस्कै = पायसकै · प्रीती = माया

पाठ पक्का छैन: ‘पायस्कै अनुसारले’ छोटो भनाइ हो। ५५औँ श्लोकमा सुमित्राको भाग कौशल्या र कैकेयीका भागबाट बनेको छ; त्यसैले लक्ष्मण रामसँग र शत्रुघ्न भरतसँग जोडिए भन्ने अर्थ लिइएको छ, तर कुन जुम्ल्याहा कसको भागबाट भन्ने यहाँ खुलाइएको छैन। तेस्रो पाउमा पाठले लक्ष्मणको नाम रामभन्दा अगाडि राखेको छ (‘लक्ष्मण् राम् सित’, ‘भरत थ्यैं शत्रुघ्न’); अनुवादमा त्यही क्रम राखिएको छ।

सबै बाललीला गर्दै प्रभुको बालककाल बित्यो। चारै भाइको व्रतबन्ध भयो; उनीहरूले सबै शास्त्र राम्ररी छानबिन गरेर पढिसके। कहिलेकाहीँ उनीहरू साँच्चैका सिकारी बनेर वनमा सिकार खेले, र राजकाजका जति काम थिए, ती सबै पनि चलाए।

शब्दार्थ: बिति गै गयो = बितेर गयो · व्रतबन्ध = उपनयन, जनै लगाउने संस्कार · क्षोद् = छानबिन, गहिरो अध्ययन · क्यै = केही · साँचा = साँच्चैका · राज्काज् = राजकाज

राम परमात्मा हुन्; उनी कसरी विकारी हुन सक्छन् र? यस लोकमा उनी मानिसको रूप धारण गरेर रहेका छन्। उनी मानिसजस्तै काम गर्न थाले। भगवान् हरिका लीला अपार छन्।

शब्दार्थ: परात्मा = परमात्मा · विकारी = विकार हुने, बदलिने · नररूपधारी = मानिसको रूप लिएका · नरै सरीका = मानिसजस्तै · अपार् = अपार, असीम

राम नारायण हुन् भनेर मनले जानेका र ‘उनलाई भेट्छु’ भन्ने चाहना लिएका विश्वामित्र ऋषि धेरै खुसी हुँदै अयोध्या आइपुगे। श्री दशरथले उनलाई देखे, ऋषिको धेरै आदर गरे, र धेरै माया राखेर सोधे: ‘आज के कामले आउनुभयो?’

शब्दार्थ: भनैर = भनेर · जान्या = जानेर · भेट्छू = भेट्छु · आदर् = आदर, सम्मान · धरी = राखेर

आदरपूर्वक भनिएका यस्ता प्यारा वचन सुन्नेबित्तिकै ऋषिले मनमा भएको आफ्नो पीर त्यसै बेला बताए: ‘हे राजा, हरेक पर्वमा ईश्वरमा मन लगाएर म होम र कर्म गर्छु; त्यस बेला आएर, होम नाश गरेर…’

शब्दार्थ: आदर्पूर्वकका = आदरपूर्वक भनिएका · दर्द = पीर, दुःख · जउन् = जुन · पर्व = पर्व, चाडको दिन · विषे = मा · नाश् = नष्ट

‘…मारीच र सुबाहुले मलाई धेरै दिक्क पार्छन्; उनीहरू पापी हुन् भनेर आज दुवैलाई मार्न लगाउन मेरो पनि रिस उठेको छ। त्यही बिन्ती गरूँ भनेर म अहिले यहाँ हजुरकहाँ आएँ। आफ्ना जेठा छोरा मलाई दिनुहोस्; म उनलाई अहिले नै त्यहाँ लैजान्छु।’

शब्दार्थ: मारिच्ले = मारीचले · दिक् = दिक्क, हैरान · मराउना कन = मार्न लगाउन · हजुर्मा = हजुरकहाँ · बक्सनु हवस् = दिनुहोस् · ऐल्हे = अहिले

‘महाराज, हजुरले लक्ष्मणलाई साथमा दिएर रामलाई अहिले दिनुभयो भने मारीच र सुबाहुलाई सजिलै मार्ने यिनै हुन्। यसमा दिने कि नदिने भन्ने विषयमा वशिष्ठको सल्लाह लिनुहोस्। उनले दिनू भने, कृपया दिनुहोस्; म यही कामका लागि यहाँ आएको हुँ।’

शब्दार्थ: साथ् गरि = साथमा लगाएर · अधिराज् = महाराज · दिया = दिनुभयो भने · मार्न्या = मार्ने · दीना नदीना = दिने कि नदिने · बक्सनू पनि हवस् = दिनुहोस्