अहल्याको कथा

‘हे राम, जनकको नगरीमा जाऔँ। राजा जनक महान् हुन्; उनले भक्तिपूर्वक हजुरको आदर गर्नेछन् र हजुरको सामुन्ने उभिनेछन्। त्यहाँ शिवको एउटा धनु पनि छ; त्यो पनि राम्ररी हेर्न पाइएला।’ ऋषिको यो बिन्ती सुनेर रघुनाथ खुसी भए र ‘हुन्छ’ भने।

शब्दार्थ: पुरि महाँ = नगरीमा · बडा = ठूला, महान् · गर्नन् = गर्नेछन् · हुन्या छन् खडा = उभिनेछन् · देखीयला = देखिएला, हेर्न पाइएला · बेस् = राम्रो, हुन्छ

विश्वामित्र र भाइ लक्ष्मणलाई लिएर श्रीराम हिँड्नेबित्तिकै गङ्गाको किनारमा गौतमको आश्रम नजरमा पर्‍यो। आश्रमको नजिकै राम्रा फलसहितको फूलबारी थियो। त्यहाँ नामका लागि पनि कुनै जीवजन्तु थिएन, तैपनि कसैको स्याहारबिनै त्यो बगैँचा बाँचिरहेको थियो।

शब्दार्थ: हिंड्याथ्या = हिँडेका थिए · नजरमा = आँखामा · बघैंचा = बगैँचा · जन्तू = जीवजन्तु · संभार्विनै = स्याहारबिना नै · जियो = बाँच्यो

जो जगत्का मालिक हुन्, ती रामलाई कुनै कुरा थाहा पाउन के कमी थियो र? तैपनि उनले सोधे: ‘यो बगैँचा राम्रो छ; यो किन रित्तो छ?’ सबै गुणमा निपुण विश्वामित्रले विस्तारमा सुनाए: ‘यो पहिले गौतमको बस्ती हो; अहिले यहाँ कोही पनि छैनन्।’

शब्दार्थ: मालुम् = थाहा · धनी = मालिक · रित्तै = रित्तो · गुणनिपुण् = गुणमा निपुण · विस्तार् = पूरा विवरण · क्वै = कोही

‘गौतमकी पत्नी अहल्या थिइन्, गौतमजस्तै गुणकी र भक्त। उनी ब्रह्माकी छोरी हुन्; गुणी भएकाले उनले सबैलाई खुसी पारिन्। एक पटक गौतम कामले टाढा गएका बेला इन्द्र गौतमकै जस्तो रूप धारण गरेर गौतमकी पत्नीको नजिक आए।’

शब्दार्थ: भार्या = पत्नी · समान = बराबर · पुत्रि = छोरी · गौतमैको = गौतमकै · धारी = धारण गरेर · इन्द्रै = इन्द्र नै

‘इन्द्र आएर भोगविलास गरी खुसी भएर फर्कंदै गर्दा गौतमले अर्का गौतमलाई देखे र अचम्मित भए। आफ्नै रूप हुबहु देखेर गौतम निकै रिसाए र सोधे: “तँ को होस्? भन्, नत्र हेर्, म तँलाई भस्म पार्छु।”’

शब्दार्थ: भोग विलास् = भोगविलास · फर्की = फर्केर · दुरुस्त = हुबहु · रिसाया = रिसाए · कउन् = को · नतर = नत्र

‘“हे ब्राह्मण, म इन्द्र हुँ” भनेर इन्द्रले डराउँदै बिन्ती गर्नेबित्तिकै गौतमले पनि रिसको झोकमा यस्तो श्राप दिए: “यत्रो ठूलो भएर पनि आज तँ कामवासनामा यति लोभिएछस्; अब तेरो यही शरीरमा हजार योनि हुनेछन्।”’

शब्दार्थ: ब्राह्मण् = हे ब्राह्मण · रीसमा परि = रिसको झोकमा · सराप् = श्राप · लुब्ध = लोभी, आसक्त · हुनन् = हुनेछन् · योनी = योनि, स्त्री-अङ्ग

टिप्पणी: श्राप ग्रन्थले भनेजस्तै राखिएको छ। धेरै कथामा यी चिह्न पछि हजार आँखा बनेको (इन्द्र ‘सहस्राक्ष’) भनिन्छ; यो श्लोकले श्रापसम्म मात्र भन्छ।

‘गौतमले यति श्राप दिए, र इन्द्र पनि फेरि आफ्नै ठाउँमा गए। ऋषिले पत्नीलाई श्राप दिएर ढुङ्गा बनाइदिए: “अबदेखि यहाँ कुनै जीवजन्तु हुने छैनन्; तँ ढुङ्गा भएर यहीँ रहनेछेस्। जहिले रघुनाथले पाउ राखिदिनेछन्, तहिले तँ मुक्त हुनेछेस्।”’

शब्दार्थ: स्थलैमा = ठाउँमै · कुछ् = केही, कुनै · अब उपर् = अबदेखि · रह्यास् = रहनेछेस् · जैले = जहिले · तैले = तहिले, तब

‘पतिको यस्तो सत्य श्राप परेपछि अहल्या त्यहीँ भुइँमा ढलिन् र एउटा अचल ढुङ्गाको रूप बनिन्। पाप मुक्त होला भनेर उनी हजुरको पाउको स्पर्श खोजिरहेकी थिइन्। करुणा गरेर हजुरले उनलाई कुल्चिदिनुपर्छ।’

शब्दार्थ: सत्य = सत्य, अचूक · ताहीं = त्यहीँ · गिरि गै गइन् = ढलेर गइन् · अचल = नचल्ने · पादस्पर्श = पाउको स्पर्श · कुल्ची दिन्या = कुल्चिदिने