अहल्याको उद्धार, गङ्गा पार

ऋषिको यस्तो बिन्ती सुन्नेबित्तिकै श्रीराम तुरुन्तै गए। उनले एउटा ठूलो ढुङ्गा देखे; रघुनाथले त्यसलाई कुल्चिदिँदा अहल्या पनि सुन्दर मूर्ति भएर त्यहाँ उभिइन्। ‘यी ब्राह्मणी हुन्’ भनेर श्रीरामचन्द्रले उनलाई प्रणाम पनि गरे।

शब्दार्थ: पत्थर = ढुङ्गा · कुल्चि दींदा = कुल्चिदिँदा · मूर्ति = रूप, आकृति · खडा = उभिएकी · ई = यी · ब्राह्मणी = ब्राह्मण स्त्री

श्रीरघुनाथलाई देखेर अहल्या त्यहाँ खुसी भइन्। उनले रामको पूजा र स्तुति गरिन्, अनि उनीसँग बिदा मागेर पतिकहाँ गइन्। त्यहाँबाट रघुनाथ हिँडे र छिट्टै गङ्गाको किनारमा झरे। प्रभुले पारि तर्ने मन गर्नेबित्तिकै एक माझी उनको चरणमा परे।

शब्दार्थ: स्तूति = स्तुति · राम् सित = रामसँग · पती थ्यैं = पतिकहाँ · जल्दि = छिट्टै · तिर् = किनार · माझी = डुङ्गा चलाउने

‘हे स्वामी, यी दुई पाउको अति असल धूलो पर्नेबित्तिकै ढुङ्गा भए पनि त्यसले मानिसजस्तै सुन्दर रूप धारण गर्‍यो। यहाँ पनि त्यस्तै भयो भने डुङ्गाले रूप धारण गर्छ। डुङ्गाले पनि रूप धर्‍यो भने हाम्रा परिवार मर्छन्।’

शब्दार्थ: ख्वामित् = स्वामी · सरिको = जस्तो · स्वरूपै = रूप नै · पाठ = कुरा, घटना · धर्दछन् = धर्छन् · जहान् = परिवार

पाठ पक्का छैन: माझीको यो प्रसङ्ग धेरैले रामको वनवासको सुरुतिरको भनेर सुनेका छन् (जस्तै तुलसीदासको रामचरितमानसमा)। यहाँ, अध्यात्म रामायणमा जस्तै, यो जनकपुर जाँदाको बाटोमा आउँछ।

‘त्यसैले वारिपट्टिकै किनारमा पाउ पखालेर हाम्रो शिरमा राखिदिनुहोस्। यति गर्नुभयो भने त हजुर गङ्गापारि तर्नुहुन्छ।’ यस्तो बिन्ती सुनेर प्रभुले त्यहाँ पाउ अगाडि सारे। माझीले जलले पखालेर त्यही जल आफ्नो शिरमा लिए।

शब्दार्थ: तस्मात् = त्यसैले · पखालि = पखालेर · वारि = वारिपट्टि · सिरोपर् = शिरमाथि · येती बात = यति कुरा · पाऊ = पाउ

पाठ पक्का छैन: दोस्रो पाउमा शिरमा के राख्ने हो (पाउ कि पखालेको जल) खुलाइएको छैन, र ‘धर्यौ’ लाई ‘हामी राखौँ’ भनेर पनि पढ्न सकिन्छ। यहाँ उही पाउका ‘गर्यौ’, ‘तर्यौ’ जस्तै ‘तिमी’ को रूप मानिएको छ; चौथो पाउमा माझीले जल आफ्नो शिरमा लिएका छन्।

यसरी डुङ्गामा चढेर उनीहरू सजिलै गङ्गापारि गए। श्यामसुन्दर रघुनाथ निकै खुसी हुँदै जनकपुर भित्रिए। विश्वामित्र ऋषि दुई राजकुमारलाई साथमा लिएर निकै खुसी हुँदै यो नगरीमा आए भन्ने जब सुने, जनक त्यसै घडी दौडे।

शब्दार्थ: रित् सित = तरिकाले · नाउमा = डुङ्गामा · श्याम्सुन्दर् = श्यामसुन्दर · दाखिल् = प्रवेश · कुमार् = राजकुमार · घरी = घडी, बेला